از قديمى‌ترين خاندان‌هاى شيعى كه مدت بيش از يك قرن زعامت دينى و علمى شيعيان را در شهر قم به عهده داشتند، اشعريان بودند. اينان از قبايل مشهور عرب در كوفه بودند كه در قرن اول، پس از گروش بعضى از اعضاى اين خاندان به مذهب تشيع، تحت شرايط اجتماعى و سياسى، به قم مهاجرت كردند. تشيع و ساختار علمى اين شهر، مرهون حضور اين خاندان بود.

اشعريان قم همواره با ائمه عليهم السّلام در ارتباط بودند. در آستانه غيبت صغرى احمد بن محمد بن عيسى، بزرگ اين خاندان، زعامت دينى و علمى شهر را به عهده داشت و پس از وى شمارى از بزرگان ايشان فعاليت‌هاى علمى شهر را هدايت مى‌كردند كه به نام برخى از آن‌ها و شرح احوالشان اشاره خواهد شد.[١]

آل اعين:

از ديگر خاندان‌هاى قديمى شيعى، آل اعين بودند كه در شهر كوفه مى‌زيستند.

اين سلسله از اوايل عصر امام سجاد عليه السّلام، حدود سال ٦١ ق تا اواخر غيبت صغرى، فعاليت‌هاى علمى شهر كوفه را هدايت مى‌كردند. اينان‌كه اصالتا ايرانى و منسوب به اعين، فرزند سنسن هستند، از همان قرن اول هجرى به تشيع گرويده و با شاگردى ائمه عليهم السّلام، خاندان بزرگ علمى را در كوفه پديد آوردند. در عصر غيبت صغرى- طبق گفته‌هاى ابو غالب زرارى، اعضاى اين خاندان در كوفه حضور داشتند؛[٢] گرچه فعاليت‌هاى علمى آنان تحت الشعاع ديگر مراكز و خاندان‌هاى علمى شيعه واقع شده بود.

[١] - ر. ك: فصل پنجم، بخش دانشمندان و انديشمندان.

[٢] - ر. ك: همان، ابو غالب زرارى، در جاهاى مختلف.