ارتباط گسترده شيعيان كوفه با امامان عليهم السّلام نشان‌دهنده فعاليت و نشاط جامعه شيعه در اين شهر است. در سده دوم هجرى شمارى از اصحاب ائمه عليهم السّلام در كوفه مى‌زيستند و پيوسته با امامان ارتباط داشتند. برآورد شمار شيعيان در كوفه دشوار است؛ اما مى‌دانيم در دوران غيبت صغرى اكثريت مردم كوفه شيعه بودند و شمارى از خاندان‌هاى قديمى و معروف شيعه در اين شهر مى‌زيستند كه زعامت و رهبرى شيعيان امامى را برعهده داشتند و از آن جمله مى‌توان به خاندان اعين، خاندان نهيك و ... اشاره كرد.[١] مقدسى جغرافى‌نويس قرن چهارم تأكيد كرده است كه برترى جمعيتى در كوفه با شيعيان بوده به جز محلّه كنّاسه كه مردمش مذهب تسنن داشتند.[٢] با اين حال تشيع كوفه داراى انسجام و يكپارچگى، آن‌گونه كه در قم وجود داشت، نبود و علت اصلى آن حضور فرقه‌هاى مختلفى بود كه از تشيع منشعب شده بودند مانند زيديه، فطحيه، واقفيه و ... و با ارائه آراء و انديشه‌هاى مختلف سياسى و مذهبى موجب گسستگى و تفرقه در جامعه شيعه مى‌شدند.

بغداد: پس از كوفه مهم‌ترين شهر عراق كه جمعيت شيعى قابل‌توجهى داشت، بغداد بود؛ شهرى نوپا بود كه منصور، دومين خليفه عباسى آن را در سال ١٤٨ ق بنا كرد و مركز حكومتش را در آن‌جا نهاد و از آن پس اين شهر تا انقراض عباسيان در سال ٦٥٦ ق، به جز چند دهه‌اى كه مركز حكومت به شهر سامرا برده شد، پايتخت دولت عباسى بود. بغداد به جهت مركزيت سياسى و علمى‌اش، به زودى فرقه‌ها و نحله‌هاى مختلف را در خود جاى داد. مجاورت بغداد با شهر كوفه كه مركز اصلى تشيع در عراق بود سبب شد تا گرايش‌هاى شيعى خيلى زود در اين شهر رواج يابد، به‌طورى كه پس از چندى بغداد همان اهميت و جايگاهى را در

[١] - در اين‌باره به كتاب رساله ابى غالب زرارى كه شرح‌حال خاندان اعين را نوشته، و به بخش« خاندان‌هاى شيعى» از همين فصل مراجعه كنيد.

[٢] - مقدسى، همان، ص ١٢٠.