براى مواجهه با اين پديده اختصاص يافته است و فصل دوم فضاى كلى و عمومى جهان اسلام در عصر غيبت صغرى را به تصوير كشيده است تا خواننده درك بهترى از موقعيت جامعه شيعه در عصر موردنظر، در جهان پهناور اسلام داشته باشد. فصول بعدى به مباحث سياسى، اجتماعى و فرهنگى جامعه شيعه پرداخته است و در هر بخش شاخصه‌هايى كه نشان‌دهنده وضعيت شيعيان در زمينه‌هاى مذكور است مورد توجه قرار گرفته است، چنان‌كه مبحث در اوضاع سياسى، از فعاليت‌هاى سياسى دولت‌ها، احزاب و شخصيت‌هاى شيعى بحث و گفتگو شده و در بخش وضعيت فرهنگى، از مراكز علمى، دانشمندان و انديشمندان و دستاوردهاى فرهنگى و علمى سخن به ميان آمده است. بى‌شك ذكر مطالب مذكور، كه به لحاظ موضوعى متنوع مى‌باشند، در راستاى به تصوير كشيدن چهره جامعه شيعى در عصر غيبت صغرى از ابعاد فوق الذكر بوده است.

شناخت مآخذ

در اين نوشتار از منابع متنوع و متعددى بهره گرفته شده است كه به‌طور كلى مى‌توان آن‌ها را به منابع كهن و پژوهش‌هاى جديد تقسيم كرد:

الف) منابع كهن‌

مقصود از منابع كهن، تأليفات و تصنيفاتى هستند كه در عصر غيبت صغرى يا زمانى نزديك به آن به رشته تحرير درآمده است، البته به‌طور معمول، منابع تاريخى اسلامى تا سده‌هاى دوازدهم و سيزدهم هجرى، جزو منابع كهن تلقى مى‌گردند. منابع كهن در بحث غيبت صغرى از تنوع موضوعى و گوناگونى بسيار برخوردارند و مى‌توان آن‌ها را در دو دسته آثار شيعى و غيرشيعى گروه‌بندى كرد.