حكومتى شيعه مذهب در يك نقطه را نمى‌توان دليل قطعى بر تشيع مردمان آن سامان دانست. با اين حال نبايستى اثرات وضعى دولت‌هاى شيعى را در گسترش تشيع و انتشار انديشه‌هاى شيعى، در محدوده تحت حكومتشان ناديده گرفت.

مهم‌ترين مراكز تجمع شيعيان در اين عصر، عراق و نواحى مختلف ايران بودند و گذشته از اين‌ها، شيعيان به‌طور پراكنده در برخى مناطق شبه جزيره عرب، شام، مصر و شمال آفريقا نيز مى‌زيستند.

ايالت عراق‌[١]

ديار عراق از ديرباز از مهم‌ترين مركز تشيع به شمار مى‌رفت و شمار زيادى از شيعيان را در خود جاى مى‌داد. اگرچه تشيع از حجاز و قلب دنياى اسلام يعنى شهر مدينه برآمد؛ ولى به نظر مى‌رسد نخستين مراحل تكامل خود را در عراق سپرى كرد. مردم عراق با گرايش‌هاى شيعى گاه افراطى، در جبهه مقابل حجاز با تمايلات سنى و شام با گرايش‌هاى اموى قرار داشتند. اين جناح‌بندى مذهبى- سياسى به حدّى روشن و قابل تمايز بود كه آنان كه دستى در امور سياسى داشتند در برنامه‌ريزى‌هاى سياسى خود به اين امر توجه زيادى نشان مى‌دادند. شهرهاى مهم شيعه‌نشين در عراق به شرح زير بودند.

كوفه: شهر كوفه از قديم به سبب وجود شمار زيادى از شيعيان در آن معروف بود. كوفه نخستين شهر اسلامى است كه مسلمانان پس از فتح نواحى عراق آن را بنا نهادند.[٢] سابقه تشيع در اين شهر به دوران خلافت امام على عليه السّلام مى‌رسد؛ اگرچه شواهدى در دست است كه وجود گرايش‌هاى شيعى در اين شهر، به‌ويژه در ميان‌

[١] - در اين‌جا مقصود كشور عراق كنونى با مرزبندى‌هاى سياسى فعلى نيست، بلكه مراد استان عراق بر مبناى تقسيمات جغرافى‌نويسان مسلمان است كه مشتمل بر نواحى جنوبى بين النهرين بود و شهرهاى مهم آن، كوفه، بصره، بغداد، مدائن و حيره بود.

[٢] - ياقوت حموى، معجم البلدان، ج ٤، ص ٥٥٨.