و يا برخى چهره‌هاى علمى و ممتاز تشيع در اين دوران به چشم مى‌خورند. به طور معمول بسيارى از كسانى كه به مناصب ادارى و حكومتى راه يافتند از افرادى بودند كه با مقامات بالاى حكومت وابستگى داشتند، مانند اعضاى خاندان فرات، نوبختى و بريدى.

آل فرات‌

بنى فرات از خاندان‌هاى مشهور شيعه مذهب در عصر غيبت بودند و دو تن از وزيران اين دوران كه نقش زيادى در تحولات سياسى اين چند دهه بازى كردند، از همين خاندان برآمدند. پيشتر، در گفتگو از وزارت على بن فرات، درباره اين خاندان، و اصل و نسب و سابقه تشيع ايشان نكاتى گفته شد. بزرگ اين خاندان، در قرن سوم هجرى، ابو جعفر محمد بن موسى بن حسن بن فرات بود كه تاريخ زندگانى او به درستى دانسته نيست و اولين‌بار نوبختى در شرح فرقه نصيريه‌[١] از وى به‌عنوان يار و پشتيبان نزديك ابن نصير، بنيانگذار اين فرقه ياد كرده است.[٢] ظاهرا از همين زمان، يعنى پيش از غيبت صغرى، فعاليت‌هاى او در عرصه سياسى و امور دولتى آغاز شد. او با وزير خليفه المعتمد حسن بن مخلد بن جراح (م ٢٦٣ ق) دوستى داشت و از اين طريق در دستگاه دولتى مشاغلى يافت‌[٣] و نيز مدتى كارگزار دولتى در ماسبذان و نهاوند بود.[٤] تاريخ وفاتش به درستى معلوم نيست و گويا در فاصله درگذشت امام عسكرى عليه السّلام (م ٢٦٠ ق) و محمد بن نصير

[١] - نصيريه يكى از فرقه‌هاى شيعه بودند كه عقايد غلوآميزى داشتند. بنيان‌گذار اين فرقه، محمد بن نصير نميرى بود كه به الوهيت امام دهم عليه السّلام قائل شد و خود را رسول او ناميد و پس از شهادت امام عسكرى عليه السّلام مدعى مقام بابيّت گرديد. نوبختى، فرق الشيعه، ص ٨٧ و طوسى، الغيبه، ص ٢٢٤.

[٢] - نوبختى، فرق الشيعه، ص ٨٧.

[٣] - همدانى، تكملة تاريخ الطبرى، ص ٤٦ و مسكويه، همان، ص ١٥.

[٤] - بجنوردى، دايرة المعارف بزرگ اسلامى، ج ٤، ص ٣٨٣.