حمدان قرمط و دوست او عبدان در قرن دوم هجرى اولين فعاليت‌هاى خود را در عراق شروع كردند و به تدريج فعاليت‌هاى پيروانشان افزايش يافت. در قرن سوم هجرى، پيروان حمدان قرمط، در دو منطقه فعاليت خود را متمركز كردند: يكى در شام، به رهبرى زكرويه و ديگرى در بحرين به رياست ابو سعيد جنابى كه با توسعه قدرت خود به زودى بر نواحى‌اى در جنوب عراق و شرق شبه جزيره عرب سيطره يافت.

قرمطيان در بحرين‌[١] به حدود سال ٢٨١ ق، با فعاليت شخصى به نام يحيى بن المهدى در ناحيه بحرين ظهور كردند كه خود را فرستاده مهدى موعود معرفى مى‌كرد. با گسترش فعاليت‌هاى او در ناحيه بحرين، ابو سعيد حسن بن بهرام جنابى، از مردم ناحيه هجر، همكارى جدى خود را با يحيى بن المهدى آغاز كرد و پس از چندى جماعتى از اعراب و قرمطيان گرد او را گرفتند.[٢] با افزايش قدرت ابو سعيد در منطقه و سيطره بر آبادى‌هاى اطراف، او قطيف را بگرفت و به قصد تصرف بصره بارها به آن‌جا يورش برد و نبردهاى سختى با سپاهيان المعتضد (خلافت ٢٧٩- ٢٨٩ ق)[٣] داشت؛ اما موفق به تصرف آن نشد، هرچند نواحى هجر، احساء، قطيف و طائف را به استيلا خود درآورد. ابو سعيد در سال ٣٠١ ق، به دست غلامانش كشته شد ابو طاهر سليمان كه جاى پدر را گرفت،[٤] در سال ٣١٢ ق به بصره و كوفه يورش برد و آن‌جا را چپاول نمود[٥] و پيروان او در جنوب عراق به غارت نواحى و كاروان‌ها دست مى‌زدند و راه كاروان‌هاى حج را

[١] - بحرين ناحيه‌اى در شرق جزيره عرب و در حاشيه خليج فارس بود و شامل سرزمين‌هاى واقع بين بصره و عمان مى‌گرديد. برخى ناحيه يمامه را نيز جزو بحرين مى‌دانستند كه مركز آن هجر بود و از شهرهاى آن مى‌توان قطيف و احساء را نام برد. ر. ك: ياقوت حموى، معجم البلدان، ج ١، ص ٣٤٧- بحرين امروزى جزئى از سرزمين بحرين قديم است.

[٢] - ابن اثير، الكامل، ج ٧، ص ٤٩٣- ٤٩٤.

[٣] - همان، ص ٤٩٩ و ص ٥١٠.

[٤] - همان، ج ٨، ص ٨٣- ٨٤.

[٥] - همان، ص ١٥٥- ١٥٦.