انوار هدايت - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٣٥٩ - عمل نكردن به گمان

را به چيزى كه يقين ندارد متهم نمايد. (ظن) يعنى گمان بد، گمان در اسلام حجت نيست، خصوصاً گمان بد نسبت به برادران و خواهران مؤمن و مؤمنه، حرام مطلق است.

در علوم تجربى نيز چنين است، اگر يك موضوع بطور" صد درصد" از نظر علم تجربى ثابت نشود، علم گفته نمى‌شود. علم به چيزى گفته مى‌شود كه از راه تجربه" صد درصد" ثابت شود. در تمام موارد، چه در امور دينى، چه مسائل اعتقادى، چه در موضوع اقتصاد و چه در امورات اجتماعى، در هر موردى‌كه باشد، نبايد انسان به گمان خود عمل كند. قرآن مجيد با عبارت‌هاى مختلف تأكيد نموده است كه نسبت به يك‌ديگر به‌گمان بد عمل نكنيد، صبر كنيد تا علم حاصل نماييد، حالا اين علم چه عقلى باشد و چه عُرفى، هردو از نظر شريعت صحيح است؛ ولى متأسفانه مسلمانان در اكثر موارد به‌گمان عمل مى‌كنند، مردم ما مسلمانند؛ ولى فرهنگ اسلامى را درست نفهميده‌اند، فرهنگ غنى اسلام در ميان جامعه ما نهادينه نشده است، صدها سال گذشت؛ ولى فرهنگ اسلامى در اين كشور به صورت درست تبليغ نشد، در اين مورد دو عامل و دو علت وجود داشت.

علت اول: اين بود كه اكثر ملاها و مبلغين، كم سواد يا بى‌سواد بودند، نتوانستند مردم را تبليغ درست نمايند، در خطابه‌هاى خودشان به جايى مطالب مفيد، بيهوده‌گوى مى‌كردند، در واقع آنان بيسواد بودند، چيزى را بلد نبودند، حتى خودشان هم فرهنگ اصيل اسلامى را نمى‌دانستند.

علت دوم: مشكل دولت‌ها و حكومت‌ها بود، حكومت‌ها نمى‌خواستند فرهنگ اسلامى به صورت درست تبليغ شود، آنان نمى‌خواستند مردم متوجه عيش و نوش،