انوار هدايت - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٣٥٧ - عمل نكردن به گمان

مورد اين‌كه احمد امروز به مسافرت رفته يا خير، (پنجاه درصد) انسان احتمال مى‌دهد كه احمد به‌سفر رفته، از طرف ديگر (پنجاه درصد) ديگر احتمال مى‌دهد كه شايد احمد به سفر نرفته باشد، به‌اين گمان مساوى شك گفته مى‌شود. اگر انسان (هفتاد درصد) احتمال دهد كه احمد به مسافرت رفته؛ ولى (سى‌درصد) ديگر احتمال دهد كه شايد نرفته باشد! به اين احتمال غير مساوى،" ظن" گفته مى‌شود. يعنى احتمال (يك‌درصد) الى (چهل و نه درصد) وَهم گفته مى‌شود، كه نتيجه آن صفر است. احتمال (پنجا در پنجا) شك گفته مى‌شود. احتمال (پنجاه و يك درصد) الى (نود درصد) ظن يا گمان گفته مى‌شود.

اگر احتمال به (صددرصد) برسد، يقين گفته مى‌شود. علم در واقع عقلانى است؛ ولى از نظر عُرف، علم به همان اطمينانى‌كه براى انسان به‌وجود مى‌آيد، گفته مى‌شود. بعضى اوقات احتمالات به (نود درصد) مى‌رسد. به عنوان مثال، ما اكنون در اين خانه نشسته‌ايم. هيچ‌گونه ترسى از زلزله در دل نداريم، براى اين‌كه علم داريم، اطمينان داريم كه زلزله نمى‌آيد. علم قطعى كسى ندارد؛ ولى بر اساس تجربه‌ى كه داريم اطمينان داريم كه زلزله نمى‌آيد و عقلاى انسان به همين اعتماد عمل مى‌كنند ما عمل به يقين.

علم عُرفى غير از علوم عقلانى است. علم عقلانى اين است كه (صددرصد) قطعى باشد، مثل اين‌كه اكنون ما مى‌دانيم كه (صد در صد) روز است، چون علم داريم. اين علم عقلانى است كه در فلسفه، منطق، فقه و اصول در مورد آن بحث مى‌شود و علم ديگر، علم عُرفى است. در علم عُرفى اگر احتمالات به (نود الى نود و چهار درصد) برسد، در تمام موارد براى مردم اطمينان حاصل مى‌شود، در هر