اصول فلسفه و روش رئاليسم - العلامة الطباطبائي - الصفحة ٩٦ - توجيه نظام موجودات

بوده باشد- و لازمه‌اش اينست كه آن شىء ذاتى مستقل- و قائم به خويشتن و واجب الوجود بوده باشد- .

ولى اين توهم باطل است- و ملازمه‌اى بين وجوب ذاتى وجود بحسب اصطلاح منطق- با وجوب ذاتى وجود بحسب اصطلاح فلسفى نيست- و همچنين هيچ منافاتى بين ضرورت ذاتى وجود- بحسب اصطلاح منطق- و ضرورت غيرى وى بحسب اصطلاح فلسفه نيست- و ما همه اين مقدمات را براى همين يك نكته بيان كرديم- و آنجا كه در همين مقدمه عنوان اصالت وجود- و ضرورت و امكان را طرح مى‌كنيم- مشروحا اين مطلب را بيان خواهيم كرد- .

فرق نگذاشتن بين ضرورت ذاتى منطقى- و ضرورت ذاتى فلسفى موجب اشتباهات عظيمى- براى عده‌اى از مدعيان فلسفه- و غيرهم از مادى و غير مادى شده- و همين فرق نگذاشتن موجب شده- كه طرفداران منطق ديالكتيك- مبحث ضرورت را در منطق زائد بدانند- بلكه اعتقاد به نسب ضروريه را از مظاهر جمود منطق- باصطلاح استاتيك بدانند- ما اين اشتباهات را بعدا- در متن پاورقى‌هاى خود مقاله بيان خواهيم كرد

توجيه نظام موجودات

مطالبى كه تحت عناوين گذشته بيان كرديم- همه مقدمه توجيه نظام موجودات بود- از مطالب گذشته معلوم شد- كه نتيجه برخى از نظريه‌ها- نفى وجوب و ضرورت نظام موجودات بود- و نتيجه برخى اثبات آن- و طرفداران نظريه ضرورت نظام موجودات نيز- يك دسته نبودند- بلكه برخى آن نظام را مؤلف از ضرورت بالذات- و ضرورت بالغير مى‌دانستند- و برخى تمام اين نظام را- از ضرورات بالغير مؤلف مى‌دانستند- .

مجموع آراء دانشمندان را- در توجيه ضرورت و لا ضرورت نظام موجودات- مى‌توان اينطور خلاصه كرد- هيچ ضرورت و وجوبى بر موجودات حكمفرما نيست- زيرا قانون عليت و معلوليت عمومى غلط است- و پديد آمدن و از بين رفتن موجودات بحسب صدفه و اتفاق است- .

قائلين به صدفه و اتفاق كه منكر نظام جهان- و منكر مبدا جهان بوده‌اند- .

نظام موجودات نظام ضرورى و وجوبى نيست- زيرا هر چند قانون عليت صحيح است- ولى قانون جبر على و معلولى باطل است- .

گروهى از متكلمين- .