اينست خلاصه نظر اين دانشمندان- و اگر اين بيان با رجوع به اصل اين بحث در فلسفه- با ترازوى درست و منطق صحيح سنجيده شود- روشن خواهد شد- كه مغالطه‌اى است مركب از مغالطه‌هاى فعل- و ادراك فائده فعل عبارت است از- تصديق موافقت اثر نهائى فعل- با تمايلات حياتى فاعل- مقدمه انفعالى عبارت است از- هيجان شوقى يا خوفى درونى نسبت به اثر نهائى فعل- و مقدمه فعلى عبارت است از- عزم و اراده كه آخرين مقدمات فعل اختيارى است- و منجر بصدور فعل خارجى است- البته در انسان بالخصوص يك مقدمه- و مرحله ديگر قبل از مرحله عزم و اراده هست- كه همان مقدمه- موجب امتياز مخصوص انسان از حيوانات است- آن مرحله عبارت است از- مرحله سنجش و مقايسه و محاسبه و تامل- .

برخى از متكلمين- قائل بيك مرحله علاوه‌اى شده‌اند- و مدعى شده‌اند كه علاوه بر مراحل گذشته- يك مرحله ديگر وجود دارد- و آن عبارت است از تهاجم و حمله نفس بسوى عمل- نام اين مرحله را گاهى طلب- و گاهى اختيار گذاشته‌اند- ولى اين فرضيه- مبتنى بر ملاحظات علمى فنى نيست- بلكه صرفا منظور فرض كنندگان اين فرض- فرار از شبهه جبر به زعم خودشان بوده- و از اينرو ارزش علمى ندارد- كه قابل بحث و انتقاد باشد- طلب كردن يا اختيار كردن- چيزى سواى اراده كردن نيست

آيا اين مقدمات اختيارى است يا غير اختيارى

ما بعد از آنكه معناى آزادى- و اختيار انسان را در افعال خويش فهميديم- بخوبى مى‌فهميم كه مقدمات- و علل افعال اختيارى اختيارى نيست- و شرط اختيارى بودن فعلى اين نيست- كه مقدمات آن فعل اختيارى باشد- يعنى اينطور نيست- كه مثلا انسان قبل از آنكه فعل را تصور كند- يا فائده‌اش را تصديق كند- يا نسبت بان شوق پيدا كند- يا در اطراف آن تفكر و محاسبه نمايد- يا نسبت بان اراده كند- اولا تصور كند تصور خودش را- و بعد فائده اين تصور را تصديق كند- و بعد نسبت بان شوق پيدا كند- و بعد در اطراف آن حساب كند- و بعد اراده كند- و آنگاه تصور نمايد- و همچنين در مورد ساير مقدمات فعل اختيارى- از تصديق به فائده و شوق و تامل و اراده- زيرا اولا تصور و تصديق و شوق و تامل- و اراده جزء افعال عضلانى نيست- كه پيدايش و عدم پيدايش آنها- منوط به اراده و ساير مقدمات باشد- و ثانيا اگر ما