چندى- از چند بحث مختلف و جداگانه- كه نه تنها تنها و نه مجموعا اين نتيجه افسون آميز را نمى‌دهند- و فلاسفه نيز چنين تهمتى را- كه اين دانشمندان بايشان نسبت داده‌اند نمى‌پذيرند- .

فرض كنيم- همواره مقدمات فعل اختيارى نيز- با مقدمات اختيارى حاصل مى‌شود متسلسل خواهد شد- و تا بى نهايت پيش خواهد رفت- و اين خود امرى محال و ممتنع است- بعلاوه ما وجدانا حسن مى‌كنيم- كه نسبت بانتخاب و اختيار خود فعل آزاديم- نه نسبت بمقدمات فعل- و مقدمات مقدمات آن تا بى‌نهايت- .

انسان همواره نسبت بهر حركت خارجى- و هر فعل عضلانى آزاد و مختار است كه بكند يا نكند- يعنى اگر اراده كند بكند مى‌كند- و اگر اراده نكند نمى‌كند- ولى نسبت به افعال نفسانى خويش- اينگونه آزادى ندارد كه همواره اگر بخواهد- و اراده كند كه تصور كند مى‌كند و اگر نه نه- و اگر بخواهد و اراده كند- كه تصديق كند مى‌كند و اگر نه نه- و اگر بخواهد و اراده كند- كه شوق و هيجان پيدا كند مى‌كند و اگر نه نه- و اگر بخواهد و اراده كند- كه فكر و تامل محاسبه كند مى‌كند و اگر نه نه- و اگر بخواهد و اراده كند- كه اراده كند مى‌كند و اگر نه نه- .

اين نكته محتاج به توضيح است- كه مقصود ما از اينكه مى‌گوييم- افعال نفسانى اختيارى نيست- اين نيست كه هيچيك از افعال انسانى- به هيچ نحو تحت قدرت و اختيار- و اراده انسان در نمى‌آيد- و نسبت اين امور بانسان- از قبيل نسبت حركات كواكب آسمانى- نسبت بانسان است- بلكه مقصود اينست كه امور نفسانى- از قبيل حركات و افعال خارجى انسان نيست- افعال و حركات خارجى داراى دو خاصيت هستند- يكى اينكه- هر فعل خارجى همواره مسبوق بمقدمات اختيارى است- ولى امور نفسانى اينطور نيست- يعنى هر يك از مقدمات نفسانى- همواره مسبوق بمقدمات اختيارى نيست- و اگر همواره مقدمات نفسانى- مسبوق بمقدمات نفسانى ديگر باشد مستلزم تسلسل است- و البته لازمه اين برهان اين نيست- كه امور نفسانى به هيچ نحو تحت اراده و اختيار در نمى‌آيد- زيرا لازمه اين برهان نفى ايجاب كلى است- نه اثبات سلب كلى- يعنى لازمه اين برهان اينست- كه هر امر نفسانى اختيارى نيست- نه اينكه هيچ امر نفسانى اختيارى نيست- لازمه اين برهان اينست- كه هر اراده‌اى مسبوق به اراده نيست- نه اينكه هيچ اراده‌اى مسبوق به اراده