وجود معلول ناشى از علت مى‌باشد- ولى كم كم كه بواسطه مشاهده‌هاى بى‌شمار- بمعنى علت و معلول آشنا مى‌شويم- خواص گوناگون عليت و معلوليت- پيش چشم ما جلوه‌گر مى‌شود- .

تقدير- عاملى در اين كار ذى اثر نيست- با اين حال هنوز برخى از طرفداران قانون عليت- از عقيده خود دست بر نداشته- مترصد عاملى هستند كه بتواند جاى تقدير را بگيرد...- مشاهدات و مطالعات فيزيكى بسيارى- در اين طريق گفتار ما را تاييد كرده‌اند- مثلا پرفسور هايزنبرگ [١]آلمانى ثابت كرده است- كه تئورى جديد كوانتا را- فقط بكمك اصل عدم وجوب ترتب معلول بر علت- مى‌توان توجيه كرد...- .

مثالهاى فيزيكى فراوان تا كنون- على رغم قانون عليت بدست آمده- و بر اثر آنها بسيارى از علماء فيزيك معتقد شده‌اند- كه در امور مربوط به الكترونها و آتمها- قانون عليت صادق نيست- و اگر در بادى امر چنين انديشه‌اى بخاطر ما راه يافته بود- از آن بود كه مقياس نظر را بزرگ و وسيع اختيار كرده- بر قسمت محسوس از ماده حكم نموده- و در امور بسيار خرد باريك نشده بوديم- فيزيك‌دان انگليسى ديراك - [٢]همين مفهوم را در كتاب خود چنين بيان مى‌كند- در تجربيات و مطالعات مربوط باتمها و الكترونها- عموما در حالت مفروض و معينى- نتيجه آزمايش معين و ثابت نيست- عدم وجوب ترتب معلول بر علت- بدين معنى كه چون يك آزمايش معين را- چندين بار با همان شرائط اوليه تكرار كنيم- احتمال دارد به نتائج مختلف برسيم...- و نيز بايد بگوئيم كه فيزيك نو- گر چه مدتى است در اين راه گام بر مى‌دارد- هنوز تصميم قطعى خود را اعلام نداشته است- برخى از فيزيك‌دانها- كه شماره ايشان روز بروز كمتر مى‌شود- عقيده دارند كه روزگارى قانون عليت- دو باره بر مسند علوم جلوس خواهد كرد- و حق آنست كه اينك فيزيك نو- در خلاف جهت عقيده اين آقايان راه مى‌سپارد- در دانشهاى نو نقش عليت مطلق- به هيچ وجه آب و رنگ ندارد- از اينرو بتدريج از اصحاب مكتب مكانيست كاسته شده- طرح نوئى كه ما در صفحات پيشين تصوير كرديم- بيشتر مورد نظر دانشمندان قرار مى‌گيرد- مبناء اين طرح هم با اختيار مختصرى-

[١] . Werner-Heisenberg

[٢] . Dirac