و انفعال كردن و پذيرفتن- و خاصه ويژه هر يك از آنها روشنتر و استوارتر مى‌شود- و از اينجا است كه حكم مى‌كنيم- كه هر فعل يك فاعلى مى‌خواهد- و ساده‌تر بگوئيم هر اثرى مؤثرى مى‌خواهد- .

وجود هيچ موجود نيازمند بعلت- بى‌علت فاعلى درست نخواهد شد- اگر چه ساير علل را مانند علت مادى و جز آن داشته باشد پس ما اگر بخواهيم بطرز منطقى استنتاج كنيم- نبايد از عدم امكان پيش‌بينى- در برخى موارد عدم واقعى بودن- قانون عليت را نتيجه بگيريم- بلكه همين قدر بايد نتيجه بگيريم- كه ما از وجود چنين عوامل- قطعى اطلاعى نداريم- يا از آن جهت كه اصلا چنين عواملى وجود ندارد- و يا آنكه وجود دارد و ما بى اطلاع هستيم اگر ما طرز تفكر حسى خود را- در مورد قانون عليت به كنارى بگذاريم- و اين قانون را بدرستى بشناسيم- و بفهميم كه نه تصور اين قانون- از راه احساس به ذهن وارد شده- رجوع شود به مقاله ٥ و نه تصديق ذهنى ما- به دلائلى كه در همين جا اشاره كرديم- و در مقاله ٥ نيز گذشت- معلول و محصول تجربه است مى‌توانيم بفهميم- كه قانون عليت از شؤون واقعيت مطلق است- خواه آنكه آن واقعيت مادى باشد يا غير مادى- و بنا بر اين هر عاملى كه به معلول خود واقعيت بدهد- آن عامل علت است و آن معلول معلول- و على هذا فرضا نظريه آقاى جينز صحيح باشد- و عامل تغيير و تبديلها- و فنا و زوالهاى درون آتمها- تقدير و اراده ما فوق الطبيعى بوده باشد- باز خارج از قانون عليت نيست- و علت اينكه ما وجود اين تقديرها را- نمى‌توانيم پيش‌بينى كنيم از آن جهت است- كه قوانين خاص آن تقديرات در دست ما نيست- كه بتوانيم پيش‌بينى كنيم- .

ولى حقيقت اينست كه مداخله مستقيم تقدير- و اراده ما فوق الطبيعى را در اينگونه حوادث- كسى ميتواند به اور كند- كه با علوم الهى آشنائى نداشته باشد- ممكن است كسانى كه شخصا- در اين زمينه اطلاعات كافى ندارند- چنين بپندارند كه ما كه عقائد الهى داريم- اعتراف دانشمند مبرزى مانند جينز را- در مداخله مستقيم تقدير- و اراده ما فوق الطبيعى در برخى حوادث اين جهان- با آغوش باز مى‌پذيريم- و اين اعترافات را- مؤيد نظريات الهى خود بحساب مى‌آوريم- ولى خواننده محترم از همين حالا مطمئن باشد- و بعدا در مقاله ١٤