قانون را قاطبه حكما قبول دارند- و مخالفين اين قانون دو دسته هستند يك دسته كسانى كه بنوعى قائل به صدفه و اتفاق مى‌باشند- و خود قانون عليت و معلوليت را منكرند- طرفدار اين نظريه چه در قديم و چه در جديد بسيار كم است- اخيرا گروهى از علماء فيزيك- در اثر يك قسمت مطالعاتى كه در عالم ذرات نموده‌اند- و آزمايشهائى بعمل آورده‌اند به نتايجى رسيده‌اند- كه از آن نتائج نفى جبر على و معلولى را استنباط نموده‌اند- ولى حقيقت اينست كه- اصل جبر على و معلولى خارج از حوزه فيزيك است- نه با اصول فيزيكى اثبات شدنى است و نه ابطال شدنى- معمولا استنباطاتى كه از طرف علماء فيزيك- در اين زمينه‌ها مى‌شود- يك نوع استنباطات نظرى و تعقلى است- و چون اين استنباطات نظرى- طبق اصول منطقى صورت نمى‌گيرد ارزشى ندارد- و رابطه صحيح و معقولى بين آزمايشهاى محقق علمى- و اين استنباطات نظرى وجود ندارد- و ما در مقاله ٩ يا مقاله ١٠- در اطراف اين موضوع مفصل بحث خواهيم كرد- .

دسته ديگر كه منكر قانون جبر على و معلولى مى‌باشند- گروهى از متكلمين مى‌باشند- اين گروه قانون عليت و معلوليت را انكار ندارند- ولى اصل جبر على و معلولى را منكرند- اين گروه از متكلمين بجاى قانون جبر على و معلولى- به قانون ديگرى بنام قانون اولويت قائلند- و بيان‌هاى مخصوصى براى اثبات مدعاى خويش دارند- و حكماء و محققين متكلمين- پاسخهاى مفيد و قانع كننده‌اى به آنان داده‌اند- و چون بيان اين گروه حاوى مطلب مهمى نيست- ما از شرح آن- و شرح پاسخهائى كه بان داده شده صرف نظر مى‌كنيم

آيا نيازمندى معلول بعلت تنها در حدوث است يا هم در حدوث
است و هم در بقاء

براى آنكه اصل ضرورت نظام موجودات را درك كنيم- ناچاريم يكى ديگر از مسائل مربوط به قانون علت و معلول را- كه آن نيز از مقدمات اين اصل است طرح كنيم- و آن اينست كه آيا تاثير علت در معلول- و نيازمندى معلول بعلت تنها در حدوث معلول است- يا هم در حدوث است و هم در بقاء- .

معناى اين سؤال اينست كه- آيا حادثه‌اى كه نبود و بوجود آمد- و بعد براى مدتى كم يا زياد بوجود خود ادامه مى‌دهد- تنها در لحظه اول كه نبود و پيدا شد نيازمند بعلت است- و اما بعد از آنكه بوجود آمد مستغنى از علت است- يا آنكه معلول حدوثا و بقاء متكى بعلت است- و محال است كه چيزى وجود معلولى داشته باشد- و بتواند لحظه‌اى بدون استناد بعلت- بوجود خويش