اصول فلسفه و روش رئاليسم - العلامة الطباطبائي - الصفحة ٢٢٤ - اول علت فاعلى
لقمهاى را كه با دست و دهان مىخوريم- جامهاى را كه دوزنده با ابزار- از پارچه بريده و مىدوزد- و درى را كه درودگر از چوب ميسازد مثالهائى است مسامحى- درست است صورتهاى وجودى- و شكلهاى تازه كه پيدا مىشوند- وابسته و مرهون همه كه ما در زندگى داريم توافق دارد- با پذيرفتن اين مطالب ايمان مىآوريم- كه آفريننده جهان- اختيارى هم در كار ما قرار داده است- كه بكمك آن مىتوانيم در كارهاى عالم اظهار وجود كنيم- و اينكه گفتيم در كارگاه اتمها دست تقديرى در كار است- آن دست ممكن است در كارگاه تن ما- همان روح و جان ما باشد- شايد اختيارى كه مغز ما- در باره سلولهاى تن ما روا مىدارد- عامل همان افعالى باشد كه در محيط خارجى- بنام حركات اختيارى و ارادى موسوم شدهاند- حقيقت اين موضوع از نظر ما پوشيده است- نه مىتوانيم آن را بپذيريم- و نه مىتوانيم آن را رد كنيم... - .
اين بود خلاصه نظريه اين دانشمند بزرگ- در باب قانون عليت- از مجموع آنچه نقل شد چند مطلب استفاده مىشود- ١-علم امروز قانون عليت را- كه بر حسب آن همواره علل معين- بايد معلومات معينه را بدنبال خود بياورند- و هر وضعى معلول وضع قبلى و علت وضع بعدى است- و سلسله حوادث مانند حلقههاى زنجير بهم پيوسته- و مرتبط است نمىپذيرد- .
٢-نظر به اينكه در جهان ذرات قانون عليت- فرمانروائى ندارد- و اوضاع گذشته و حال و آينده- با يكديگر رابطه على و معلولى ندارند- دانش نو وجود تقدير- و مداخله غيبى را در جهان ذرات اثبات مىكند- .
٣-لازمه قانون عليت و رابطه زنجيرى حوادث- امكان پيشبينىهاى قطعى نسبت باينده- از روى وضع حاضر است- ولى چون جهان ذرات از پيروى قانون عليت آزاد است- امكان اين پيشبينىها از بين رفته است- در جهان ذرات قانون عليت- نمىتواند هادى و راهنماى بشر واقع شود- يعنى بشر نمىتواند در جهان ذرات- با اتكاء به قانون عليت پيشبينىهاى قطعى بنمايد- تنها كارى كه از اين لحاظ از بشر در آنجا ساخته است- اين است كه با حساب احتمالات- پيش