اصول فلسفه و روش رئاليسم - العلامة الطباطبائي - الصفحة ١٦٢ - مقدمات افعال اختيارى

و چون زير بار اين محالات نمى‌توان رفت- بايد گفت انسان مجبور است- و اينكه افعال خود را اختيارى بى ضرورت و بى علت- يا خود را در اراده خود آزاد فكر مى‌كند- انديشه و پندارى است كه با خارج وفق نمى‌دهد- .

ضرورت و وجوب پيدا مى‌كند- و ثانيا فعاليتهاى انسان و حيوان- با فعاليتهاى جمادى از قبيل سوختن آتش- و جذب جاذبه و مغناطيس و غيره فرق دارد- و آن فرق اينست- كه براى فعاليتهاى جمادى- فقط يكراه در طبيعت تعيين شده- و امكان انحراف از آن راه بجمادات داده نشده- و از اينرو فعاليتهاى جمادى محدود- و يك نواخت است- ولى اين محدوديت و يكنواختى- از فعاليتهاى حيوانى برداشته شده- و ميدان عملى بانها داده شده- و تعيين راه به اراده و انتخاب خود حيوان واگذار شده است- و ثالثا انسان در كيفيت اختيار و انتخاب- با حيوان فرق مى‌كند- و آن اينكه حيوان فقط تحت تاثير غريزه- راهى را كه تعيين آن به اراده- و اختيار خود حيوان واگذار شده است- تعيين و اختيار مى‌كند- و در مقابل حكومت غريزه آزادى ندارد- ولى انسان به عللى در مقابل تحريكات غريزى اجبار ندارد- و آزاد است كه اثر تحريك غريزه را- تحت محاسبه در آورد- و احيانا در مقابل آن مقاومت كند- و آن را بعقب براند- .

[خاتمه در بيان چند مطلب است]

اكنون چند مطلب است كه بايد ذيلا بيان شود- ١-مقدمات افعال اختيارى چيست- .

٢-آيا اين مقدمات اختيارى است يا غير اختيارى- .

٣-جبر و تفويض از جنبه كلامى- .

٤-جبر و اختيار و وجدان- .

٥-جبر و اختيار و اخلاق- .

٦-امر بين امرى از نظر فلسفى و كلامى و اخلاقى- .

٧-بحثى با ماديين

مقدمات افعال اختيارى

در هر فعل اختيارى قدر مسلم اينست- كه دو مقدمه ادراكى و يك مقدمه انفعالى- و يك مقدمه فعلى وجود دارد- دو مقدمه ادراكى عبارت است از- ادراك فعل و ادراك فائده فعل- ادراك فعل عبارت است از تصور