اصول فلسفه و روش رئاليسم - العلامة الطباطبائي - الصفحة ١٦٦ - آيا اين مقدمات اختيارى است يا غير اختيارى
موجود مىشوند يا نه- پاسخ فلاسفه در اين مسئله مثبت است- بشهادت اقوال و آثارى- كه از سه هزار سال پيش تا كنون از آنان در دست است- و هرگز حل مسئله را- موكول به پيدايش اين افكار انتخاب فعل آزادى داريم- و هيچ قوه خارجى ما را اجبار نمىكند- و اينكه گفته مىشود- حوادث جهان متصل و متسلسل و مرتبط است- و مانند زنجير پيوستهاى از علل و معلولات است- و افعال ما نيز جزء اين زنجير است- و در اين صورت ما چه اختيارى مىتوانيم- در اين زنجير پيوسته داشته باشيم- پاسخش اينست كه اراده و اختيار ما و سنجش ما نيز- يكى از حلقات اين زنجير پيوسته است- و ما خود يكى از عوامل مؤثر اين جهان هستيم- كه از خارج متاثر مىشويم- و بنوبه خود در غير خود تاثير مىكنيم- و ما را و اراده و اختيار ما را- در خارج از اين زنجير پيوسته نيافريدهاند- كه نتوانيم در اين زنجير ذى اثر باشيم- و ثانيا اگر ما نظريه فوق را كه هم برهان- و هم وجدان آن را تاييد مىكند- و مبتنى بر اصل ضرورت على و معلولى است نپذيريم- بايد قائل شويم كه- افعال انسان عارى از ضرورت على و معلولى است- و در اين صورت يا اينست- كه صدور فعل را با صدفه توجيه مىكنيم- و عليت را انكار مىكنيم- و يا اينست كه عليت را مىپذيريم- و ضرورت على و معلولى را انكار مىكنيم- بنا بر انكار عليت و قول به صدفه- همچنانكه قبلا گذشت- بكلى رابطه ما با فعل قطع مىشود- و آزادى از ما گرفته مىشود- و زمام فعل بدست تصادف كور و كر و بى حساب مىافتند- و بنا بر انكار ضرورت على و معلولى نيز- چون اين انكار مستلزم انكار عليت و تسليم صدفه شدن است- باز همان نتيجه را مىدهد- در اينجا يك فرض ديگر باقى مىماند- و آن اينكه ما چنين فرض كنيم- كه جميع مقدمات افعال اختيارى اختيارى است- و مقدمات اين مقدمات نيز اختيارى است- و همينطور مقدمات اين مقدمات تا بى نهايت- يعنى تمام اين امور با اراده و اختيار صورت مىگيرد- و هر اراده و اختيارى نيز- با اراده و اختيار ديگر و همينطور... اين فرض نيز اگر مخل به اختيار و آزادى انسان نباشد- مؤيد آن نيست- زيرا روى اين فرض هر ارادهاى معلول ارادهاى است- و آن اراده نيز معلول اراده ديگر و همينطور... .
بنا بر اين هيچگاه اين فعل- با شخصيت من ارتباط پيدا نمىكند- و رابطهاش با من بكلى قطع مىشود- زيرا هر ارادهاى مستند به اراده ديگرى است- و هيچ اراده از ذات من و شخصيت من سرچشمه نمىگيرد- و درست مثل