ما موارد زيادى داريم كه ماده يا موضوع اثر- اثر را بنحو لزوم پيوسته همراه خود دارد- بى اينكه نيازى بعلت فاعلى داشته باشد- چنانكه مثلا نور- حركتى معادل سيصد هزار كيلومتر در ثانيه استدلالات فخر رازى را- در باب اثبات صانع- و همچنين روش تفسيرى وى را از قرآن كريم نقل- و انتقاد مى‌كند مى‌گويد- و اعجب الامور ان هؤلاء القوم- متى حاولوا اثبات اصل من اصول اصول الدين- كاثبات قدره الصانع او اثبات النبوه و المعاد- اضطروا الى ابطال خاصيه الطبايع- و نفى الرابطه العقليه بين الاشياء- و الترتيب الذاتى الوجودى و النظام اللائق الضرورى- بين الموجودات التى جرت سنه الله عليها- و لا تبديل لها- و هذه عادتهم فى اثبات اكثر الاصول الاعتقاديه- كما فعله هذا الرجل امام اهل البحث و الكلام - يعنى عجيبترين چيزها اينست- كه متكلمين در مقام اثبات توحيد يا نبوت يا معاد- خود را ناچار مى‌بينند- كه خواص معينه طبايع را انكار كنند- و در صدد نفى نظام ضرورى على و معلولى- و ترتيب وجودى موجودات كه حكم صريح عقل است- و سنت قطعى ذات بارى است- و قابل تبديل نيست برآيند- و اساسا عادت اين دسته همواره همين بوده و هست- .

بهر حال ما براى هستى نظام متقن- و خلاف ناپذير قائل هستيم- و اين نظريه را هم از تجربه حوادث روزانه- بدست نياورده‌ايم- تا با بر خورد تجربه به مشكلاتى- پايه نظريه ما سست شود- ما نظريه ترتيب و نظام موجودات را- از برهان عقلى كسب كرده‌ايم- و اين برهان هم از نوع برهان لمى است- كه از معرفت به عله العلل سر چشمه مى‌گيرد- نه برهان انى- تفصيل اين مطالب در مقاله ١٤ مى‌آيد- .

در بيانات جينز قانون عليت- از قانون ضرورت على و معلولى- و قانون سنخيت تجزيه نشده- و همه بصورت يك قانون بيان شده- ولى ما قبلا ثابت كرديم- كه هر چند اين سه قانون متلازم هستند- ولى نمى‌توان آنها را يكى شمرد- عذرى كه اين دانشمند و ديگران در اينجا دارند- اينست كه اين قانون را تجربى مى‌دانند- و در تجربه نمى‌توان اين سه قانون را- از يكديگر مجزا تصور نمود- اين تفكيك و تجزيه- فقط با طرز تفكر فلسفى ميسر است- .

عجب اينست كه اين دانشمند- و گروه زياد ديگرى به موضوع اختيار چسبيده- و اختيار و عليت را منافى يكديگر پنداشته‌اند- و آنگاه احساس وجدانى