روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٩٦ - ترجمه

خداى فرمود ايشان را،من قولهم انا آخذ بقول فلان،أى عامل به،و اين راجع باشد به احوال دنيا،و قول اوّل بهتر است براى سياقت آيت فلقوله: [١]إِنَّهُمْ كٰانُوا قَبْلَ ذٰلِكَ مُحْسِنِينَ ؛ايشان پيش از اين محسن و نيكوكار بوده‌اند،و اين دليل آن است كه آن اجرى باشد كه لايق باشد به احوال قيامت تا شايد گفتن كه:[پيش از اين] [٢]نيكوكار بوده‌اند.سعيد جبير گفت:قبل نزول الفرائض،يعنى پيش ازآن‌كه شرع با ايشان آمد و ايشان بر سر احسان و نكوكارى بوده‌اند [٣].

كٰانُوا قَلِيلاً مِنَ اللَّيْلِ مٰا يَهْجَعُونَ ،در معنى«ما»و حكم آيت خلاف كردند، بعضى گفتند:«ما»ى نفى است و كلام تمام است عند قوله: كٰانُوا قَلِيلاً ،على تقدير كانوا قليلا من النّاس،يعنى كس‌هاى [٤]چنين از مردمان اندك باشند.آنگه ابتدا كرد و گفت:(ما يهجعون،على تقديرهم لا يهجعون)و ايشان شب نخسپند،بل به نماز برخيزند،و بعضى دگر گفتندى [٥]:«ما»مصدرى است أى كانوا [٦]هجوعهم من الليل قليلا.و«يهجعون»در جاى بدل اشتمال باشد از ضمير در«كانوا»،و «ما»ى مصدرى را مثال بسيار بود،منها قوله: بِمٰا رَحُبَتْ [٧]،أى برحبها.و قوله: بِمٰا ظَلَمُوا [٨]،اى بظلمهم.و نصب«قليلا»بر خبر«كان»[٤٣-پ]باشد بر اين قول،و بعضى گفتند:«ما»زيادت است،و التقدير«كانوا قليلا من الليل يهجعون»، أى كانوا يهجعون قليلا من الليل به شب اندكى بخسپند.و نصب«قليلا»بر ظرف است بر اين قول.باقر-عليه السلام-گفت:كه بنخسپند الّا آنگه كه نماز خفتن بكنند،أنس مالك گفت:آنان باشند كه ميان نماز شام و خفتن نوافل‌كننده.