يعنى به آن حساب كنند و اعمال و آجال و اوقات ديون و اوقات[عبادات به آن شناسند،و شب و روز بر سير [٣]آن نهاده است،چه اگر آفتاب و ماه نبودى شب از روز پيدا نبودى و روز از شب و روزگار همه‌شب بودى و راه نبودى به حساب، همچنين اگر همۀ اوقات] [٤]روز [٥]بودى،ضحّاك گفت معنى آن است كه:يجريان بقدر مقدّر؛اين ماه و آفتاب به قدرى مقدور [٦]مى‌روند تا پندارى حسابى [٧]كرده است.

مجاهد گفت:همچون حساب آسيا [٨]گرد قطب مى‌گردد.سدّى گفت:

بِحُسْبٰانٍ ،أى بأجل كآجال النّاس؛بر أجلى مى‌روند چون أجل [٩]مردمان،چون اجلشان به سر آيد هلاك شوند،نظيره: كُلٌّ يَجْرِي إِلىٰ أَجَلٍ [١٠]مُسَمًّى [١١]،يمان گفت:تا [١٢]اجل دنيا مى‌گردند،يعنى چندان كه بقاى دنيا باشد مى‌گردند، چون وقت فناى دنيا باشد از رفتن فرومانند.و«حسبان»مصدر است چون غفران و سبحان،يقال:حسبت الشىء احسبه حسبانا و حسابا و بعضى [١٣]گفتند:حسبانا جمع حساب باشد،كالرهبان و القضبان و الرّكبان.و رفع ايشان بر

[١] .آد،كا،گا:ندارد.

[٢] .اساس:گفت،با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد.

[٣] .آد،كا،گا:مسير.

[٤] .اساس و آج:ندارد،با توجه به كا و ديگر نسخه بدلها افزوده شد.

[٥] .اساس:روزى،با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد.

[٦] .آد،كا،گا:مقدّر.

[٧] .كا:حساب.

[٨] .آد،كا،گا+كه.

[٩] .كا،گا:آجال.

[١٠] .آد،گا:لأجل.

[١١] .سورۀ لقمان(٣١)آيۀ ٩٢.

[١٢] .آج:با؛آد،كا،گا:به.

[١٣] .آد،كا،گا+ديگر.