قوله: مٰا كَذَبَ الْفُؤٰادُ مٰا رَأىٰ ،ابو جعفر خواند و حسن بصرى و جحدرىّ و قتاده:كذّب بتشديد [٣]،يعنى آنچه به چشم ديد به دل تكذيب نكرد بل تصديق كرد و راست داشت و ايمان آورد به او.و باقى قرّاء به تخفيف خواندند.

مٰا كَذَبَ الْفُؤٰادُ ،يعنى دل او با او دروغ نگفت در آنچه ديد و تقدير آن‌كه:

ما كذب فؤاد محمّد محمّدا فى الّذى راه.«ما»مفعول دوم [٤]است و مفعول اوّل محذوف است.يقال:كذبته الحديث.بعضى دگر گفتند،تقدير [٥]آن است:ما كذب الفؤاد[فى] [٦]ما راى،آنگه«فى»بيفگند.چنان كه شاعر گفت:

لو كنت صادقة الّذي حدثتني
[٧] بعضى ديگر گفتند تقدير آن‌كه [٨]:ما كذب الفؤاد[فؤاد] [٩]وعاء دل است يعنى فؤاد كه غشاء است شك نكرد در آنچه در دل ديد كه اصل است،خلاف كردند در آن‌كه چه ديد.قومى گفتند:جبريل را ديد برآن شكل [١٠]كه در آسمان باشد و اخبارى كه در اين آوردند [١١]در آن‌كه رسول خداى را ديد [١٢]شك نيست كه ظاهر آيت اين است كه:ما كذب الفؤاد ما راى هو [١٣]؛دل محمّد در آنچه ديد دروغ نگفت با او.و اضافت رؤيت با دل است،و رؤيت دل علم باشد اگرچه

[١] .سورۀ مائده(٥)آيۀ ٦٧.

[٢] .اساس:ندارد،از آج افزوده شد.

[٣] .اساس+خواندند،با توجّه به آج و معنى جمله زائد تشخيص داده شد.

[٤] .گا:دويم.

[٥] .آد،گا:معنى.

[٦] .اساس:ندارد،از آج افزوده شد.

[٧] .اساس،و آج:حديثين؛با توجه به ديگر نسخه بدلها تصحيح شد،آد،كا،گا+اى،فى التى حدثتنى.

[٨] .آج+است.

[٩] .آج،كا+هيچ.

[١٠] .آد،گا:صورت.

[١١] .آج،آد،گا:در اين مى‌آوردند.

[١٢] .آج،كا+هيچ.

[١٣] .آج:ما كذب الفؤاد هو.