خلاف كردند كه «وَ هُوَ» ضمير كيست.بعضى گفتند:ضمير جبرئيل است [٧١-ر]،و بر اين قول«واو»حال [١]باشد،أى استوى جبرئيل في حال كونه بالافق [٢]الأعلى،و بعضى دگر گفتند [٣]:ضمير محمّد است-عليه السلام-«واو» [٤]عطف است-چنان كه بيان كرديم.

آنگه خلاف كردند كه [٥]اين مساوات محمّد را با جبرئيل در چه چيز بود.

استويا فى القوّة على الصعود؛در قوّت به آسمان شدن راست شدند با يكديگر [٦]بعضى دگر گفتند:استوى جبرئيل علا [٧]الى السماء بعد ان علّم محمّدا؛جبرئيل به آسمان شد پس ازآن‌كه محمّد را بياموخت آنچه بايست آموخت [٨]،و اين قول سعيد بن المسيّب است.

ثُمَّ دَنٰا فَتَدَلّٰى ؛علما در معنى آيت خلاف كردند.عبد اللّه عبّاس و حسن و قتاده و ربيع گفتند: ثُمَّ دَنٰا ؛نزديك شد-يعنى جبرئيل-پس ازآن‌كه به افق اعلى مستوى شد.دنا من الارض؛در زمين نزديك[شد] [٩]. فَتَدَلّٰى فدلّ [١٠]بالوحى الى محمّد-عليه السلام-و وحى به رسول-عليه السلام-فرود آورد تا[به] [١١]محمّد نزديك شد كه مقدار كمانى باشد.بعضى دگر گفتند:در كلام تقديم و تأخيرى هست،و معنى آن‌كه:ثمّ تدلّي فدنا،براى آن‌كه تدلّى سبب دنوّ باشد،اوّل تدلّي بود آنگه دنوّ و نزديكى.و اصل«تدلّي»نزول باشد به چيزى تا به او نزديك شوند.و اصل كلمه من«ادلاء الدلو»باشد،يقال:ادليت الدّلو اذا ارسلتها و دليتها

[١] .آد،كا،گا+را.

[٢] .آد،كا،گا+هو.

[٣] .آد،كا،گا+هو.

[٤] .آد،كا:و«واو»واو؛گا:و«واو».

[٥] .آد،كا:در آن‌كه.

[٦] .آد،گا+گفتند در علم وحى راست شدند،كا+بعضى دگر گفتند:راست شدند در علم به وحى.

[٧] .اساس:على؛با توجّه به كا تصحيح شد.

[٨] .آد،كا،گا:آموختن.

[١١] [٩] .اساس:ندارد،با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد.

[١٠] .آج:و دلّ؛آد و ديگر نسخه بدلها:فنزل.