...وَ الْجُرُوحَ قِصٰاصٌ [١]... ،يعنى بيش از قصاص نبايد كه آنگه تعدى بود.و ابن شبرمه گفتى كه:در مكه مثل او نبود در روزگار او يعنى [٢]،هشام بن حجير [٣]. فَمَنْ عَفٰا وَ أَصْلَحَ ،و هركه عفو بكند و اصلاح ذات البين كند، فَأَجْرُهُ عَلَى اللّٰهِ ،مزد او بر خداى باشد، يعنى،قصاص نكند و انتقام نكشد.

مقاتل گفت:عفو از جملۀ عمل صالح است.عبد الله عباس گفت كه،رسول -عليه السلام-گفت:چون روز قيامت باشد،مناديى ندا كند كه:هركه او بر خداى مزدى دارد،گو بيا و مزد خود بستان.جماعتى برخيزند،فريشتگان گويند:مزد شما بر خداى از چيست؟گويند:نحن الذين عفونا عمن ظلمنا،ما آنانيم كه در دنيا عفو كرديم آنان را كه بر ما ظلم كردند.فذلك قوله: فَمَنْ عَفٰا وَ أَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللّٰهِ.

ايشان را گويند:ادخلوا الجنة باذن الله،به بهشت روى به فرمان خداى.ان الله [٤]لاٰ يُحِبُّ الظّٰالِمِينَ ،و خداى تعالى ظالمان را دوست ندارد،يعنى،خير و نفع ايشان نخواهد.

عبد الله عباس گفت:آن ظالمان را خواست كه ابتدا كنند به ظلم،و ظالم خود مبتدى باشد،چه آن‌كه مكافات كند ظالم نبود عادل بود ما دام تا [٥]تعدى نكند.

وَ لَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ ،گفت:آن‌كس كه انتقام كشد و كينه توزد[١٩٣-ر] پس ازآن‌كه بر او ظلم كرده باشند.اضافت مصدر با مفعول كرد،چنان كه گفت: ...وَ انْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا [٦]... ،اين همان [٧]معنى است. فَأُولٰئِكَ مٰا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ .[ايشان آنانند كه بر ايشان راهى نيست،ملامت و مذمت عقوبت را،اى،لا حرج عليهم و لا لوم] [٨]إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النّٰاسَ ،ره ملامت و مذمت و عقوبت بر آنان است كه بر مردمان ظلم كنند بى‌سببى مبتدى [٩]به ظلم. وَ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ ،و در زمين بغى كنند به ناحق و بر امام مسلمانان بيرون آيند. أُولٰئِكَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِيمٌ ،

[١] .سورۀ مائده(٥)آيۀ ٤٥.

[٢] .گا،آد،افزوده:مثل.

[٣] .آج،ما،لا:حجر.

[٤] .گا،لا،آد:انه.

[٥] .لا:كه.

[٦] .سورۀ شعراء(٢٦)آيۀ ٢٢٧.

[٧] .گا،آد:هم به آن.

[٨] .اساس،آب:ندارد،از آج افزوده شد.

[٩] .آج،ما:مبتدا.