قوله: لاٰ جَرَمَ ،زجاج گفت:اين كلمه ردع [١]كلام را باشد.معنى آن است كه، لا محالة أنه لا دعوة لمعبودكم.خليل گفت:لا جرم،الا جواب نباشد،چون قائلى گويد:فعل فلان،كذا،فيقول لا جرم انه سيد.مبرد گفت:معناه حق و استحق ان لا دعوة له في الدنيا و لا في الآخرة،معنى آن است كه،چون حال چنين است، لا جرم اين معبودان شما كه مرا با آن دعوت مى‌كنى،ايشان را دعوتى نيست كه در آن انتفاعى بود نه در دنيا،نه در آخرت.سدى و قتاده و زجاج گفتند:معنى آن است كه،اين بتان را[١٣٨-پ]اجابت دعايى نيست نه در دنيا،نه در آخرت [٢]. وَ أَنَّ مَرَدَّنٰا إِلَى اللّٰهِ، و بازگشت ما با خداى است. وَ أَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحٰابُ النّٰارِ، و آنان كه مسرفان و متجاوزان حدود شرع‌اند،ايشان اهل دوزخ‌اند.مجاهد گفت:به مسرفان،قائلان به ناحق را خواست.

آنگه گفت هم مؤمن آل فرعون: فَسَتَذْكُرُونَ مٰا أَقُولُ لَكُمْ، ياد كنى آنچه من شما را مى‌گويم.

وَ أُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللّٰهِ، و من كار خود با خداى مى‌افگنم كه خداى تعالى بيناست و دانا به بندگان خود.تا به اين جا حكايت كلام مؤمن آل فرعون است.

آنگه حق‌تعالى گفت: فَوَقٰاهُ اللّٰهُ، خداى نگاه داشت او را از بديها آن مكر كه ايشا [٣]كردند. وَ حٰاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذٰابِ، و برسيد به آل فرعون بدى عذاب،و آن غرق بود كه به ايشان رسيد.

اَلنّٰارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهٰا غُدُوًّا وَ عَشِيًّا، گفت:آتش بر ايشان عرضه مى‌كنند به بامداد و شبانگاه.و قوله:النار،مرفوع است به آن‌كه بدل سوء العذاب است،و نصب غدوا و عشيا،بر ظرف است.و«عرض [٤]»،اظهار چيزى باشد،يعنى عذاب اظهار كنند بر ايشان و گويند:اى آل فرعون!اين منازل شماست.

سدى گفت و هذيل بن شراحيل كه:چون ايشان را در دريا غرق كردند،ارواح ايشان در شكم مرغانى سياه كردند كه ايشان را بر دوزخ عرضه مى‌كنند به بامداد و

[١] .ما،گا،لا،آد:رد.

[٢] .آج،ما،گا،لا،آد،افزوده:و التقدير ليس له اجابة دعوة،يعنى،خوانندگان خود را اجابت نكند نه در دنيا و نه در آخرت.

[٣] .ايشا/ايشان.

[٤] .اساس:غرض،كه با توجه به ساير نسخه‌ها و سياق عبارت تصحيح شد.