شبانگاه تا به روز قيامت.حماد بن محمد الفزارى گفت:حاضر بودم به نزديك اوزاعى.مردى از او پرسيد،گفت:ما مرغانى را مى‌بينيم كه از دريا مى‌برآيند و به جانب غرب مى‌شوند فوج فوج،چنان [١]كه عدد ايشان جز خداى نداند،سپيد [٢]،نماز شام بازآيند همه سياه باشند.گفت:دانى تا آن مرغان[١٣٩-ر]كه‌اند؟گفتم:نه.

گفت:مرغانى‌اند ارواح آل فرعون در حوصله‌هاى ايشان است،ايشان را بر دوزخ عرض مى‌كنند به بامداد و شبانگاه،پرهاى ايشان سوخته گردد و سياه شوند [٣]،با آشيانهاى خود شوند با پرهاى سياه [٤].شب آن پرهاى سياه بريزد از ايشان و پرهاى سپيد برآرند نو،بروند ديگرباره،چون ايشان را بر دوزخ عرض كنند،باز سياه و سوخته شوند.كار ايشان تا به روز قيامت هم اين باشد در دنيا،چون روز قيامت باشد، خداى تعالى گويد:

أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذٰابِ، گفتند:سيصد [٥]هزار مقاتل بودند.عكرمه و محمد بن كعب گفتند:اين آيت دليل است بر عذاب گور،براى آن‌كه خداى تعالى فرق كرد ميان اين و عذاب دوزخ.اين جا گفت: اَلنّٰارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهٰا، و در عذاب دوزخ گفت: وَ يَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ أَدْخِلُوا، اى،يقال لهم ادخلوا آل فرعون.مدنيان و كوفيان خواندند،مگر ابو بكر و يعقوب: أَدْخِلُوا، به«الف»قطع و كسر«خا»، من الادخال.يعنى،ببرى آل فرعون را به سخت‌تر عذابى.و«آل»،منصوب باشد بر مفعول به.و باقى قراء خواندند: أَدْخِلُوا، به ضم«الف»و«خا» [٦].آل فرعون، منصوب باشد بر ندا،يعنى،يا آل فرعون!و معنى آن‌كه،در شوى اى آل فرعون در عذابى هركدام سخت‌تر.

وَ إِذْ يَتَحٰاجُّونَ فِي النّٰارِ، ياد كن اى محمد آنگه كه ايشان محاجت و مجادلت كنند در دوزخ و با يكديگر مناظرت كنند. فَيَقُولُ الضُّعَفٰاءُ، ضعيفان و اتباع و سفله [٧]گويند متكبران را: إِنّٰا كُنّٰا لَكُمْ تَبَعاً، ما شما را تبع و پس‌رو بوديم.و«تبع»،جمع تابع باشد في قول البصريين،كحارس و حرس.كوفيان گفتند:واحد است و جمعه

[١] .ما،گا،لا،آد:چندان كه.

[٢] .ما،گا،آد:همه سپيد.

[٣] .آج:شود و،آد:شود.

[٤] .گا،آد:شب را.

[٥] .آج،ما،گا،آد:ششصد.

[٦] .ما،گا،آد،افزوده:من الدخول.

[٧] .آج:سلفه،لا:سفل.