وعده داد شما را خداى غنيمتهاى بسيار كه بگيرى آن را شتاب كردى براى شما اين و بازداشت دستهاى مردمان از شما و تا باشد علامتى مؤمنان را و ره نمايد شما را به راه راست.

قوله تعالى: إِنّٰا فَتَحْنٰا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً ،قديم-جل‌جلاله -بر سبيل منت و تذكير نعمت گفت:ما گشاديم براى تو گشادنى ظاهر.اين قول آن‌كس است كه گفت:

فتح حديبيه يا فتح خيبر خواست،و آن دو فتح بود:يكى ماضى و يكى حال،و آن‌كه حال بود هم آيت پس از حصول اين آمد براى آن به لفظ [٥]گفت.و بر اين قول آيت بر ظاهر خود باشد.

مجاهد و عوفى گفتند:فتح خيبر است.جابر گفت:فتح حديبيه است.و اما بر سبيل وعد و بشارت گفت:انا فتحنا،على معنى سنفتح،ما تو را فتح خواهيم دادن، يعنى فتح مكه،و اين قول قتاده است،و قولى است جامع هر دو را [٦].و آن آن است كه براء بن عازب گفت جماعتى را كه او را پرسيدند[٢٨٧-ر]از اين فتح،گفت:

شما چنان دانى كه اين فتح مكه است و لكن ما فتح مكه از حديبيه مى‌دانيم و شمار فتح مكه از روز حديبيه مى‌كنيم كه فتح حديبيه مقدمت فتح مكه بود و فتح بيعة الرضوان،آنگه كه ما با رسول هزار و چهارصد [٧]بوديم.

گفتند:حديبيه چيست؟گفت:نام چاهى است.در اين سه قول است:يكى قول آنان كه گفتند:مراد به فتح فتح حصون و قلاع و بلاد است.دوم،ابو القاسم

[١] .ما:با تو.

[٢] .ما:آرامش.

[٣] .ما:ثواب داد.

[٤] .ما:هست.

[٥] .آنه،ما،گا،لا،آد،افزوده:ماضى.

[٦] .ما:هر دو روايت.

[٧] .آج،ما،گا،لا،آد،افزوده:مرد.