باشد بر حال،على تقدير:الا موحيا او مرسلا رسولا.و باقى قرأ،او يرسل فيوحى، بنصب فيهما.و عامل در او عطف است على موضع الى [١]وحيا.و التقدير:الا ان يوحى،او يرسل رسولا[چنان كه«ان»مع الفعل در تقدير مصدر باشد،آنجا مصدر در جاى«ان»مع الفعل نهاد.و اين وجهى لطيف است] [٢]،براى آن‌كه محال [٣]است كه عطف باشد على قوله:يكلمه الله،چه اگر چنين باشد،تقديرش اين بود:و ما كان لبشر ان يكلمه الله،او يرسل رسولا،على معنى [٤]او يرسله رسولا،يا:او يرسل اليه رسولا.و هر دو باطل است براى آن‌كه از بشر هم رسول بوده است هم مرسل‌اليه و«او»،اگر بر عطف حمل كنند،به منزلت آن باشد كه ارسال رسول را از اقسام كلام كرده باشد بر توسع و مجاز.و هذا من باب قولهم:عنانك [٥]السيف[١٩٥-پ]كانه قال الا وحيا،او ارسالا.[و بر اين وجه شايد تا«با»تقدير كنند و نظم كلام چنين [٦]:] و ما كان لبشر ان يكلمه الله الا بالوحى او بارسال رسول] [٧]و شاهد [٨]كه«او»به معنى «الا ان»باشد،كقولهم:لالزمنك،او تعطينى حقى،يعنى،الا ان تعطينى حقى.بر اين وجه،ارسال [٩]از اقسام كلام نباشد.

فَيُوحِيَ ،آن رسول وحى كند به او،به معنى القا و اعلام. بِإِذْنِهِ ،به فرمان خداى. مٰا يَشٰاءُ ،آنچه خداى خواهد.

سدى گفت:معنى آيت آن است كه نباشد و نرسد هيچ آدمى را كه خداى با او سخن گويد الا از يكى از اين وجوه:اما به آن‌كه وحى باشد به طريق [١٠]الهام و خاطرى خفى،يا اعلامى در خواب،يا استماع [١١]از كلامى خفى،يا از پس حجابى كه محجوب باشد از همه خلقان الا از موحى [١٢]اليه چنان كه موسى را بود،يا رسولى فرستد با آن كلام چنان وحى كند كه جبريل آورد.و«من»تعلق دارد به محذوفى، و التقدير:او [١٣]يكلمه من وراء حجاب. إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ ،كه خداى- جل‌جلاله-

[١] .آج،ما،گا،آد:الا.

[٢] .اساس،آب و لا افتادگى دارد،از آج افزوده شد.

[٣] .آج،ما،گا:و محال است.

[٤] .گا،افزوده:انه.

[٥] .ما:عنايك،گا،آد:عتابك.

[٦] .گا،آد،افزوده:باشد كه.

[٧] .اساس،آب و لا افتادگى دارد،از آج افزوده شد.

[٨] .كذا در اساس و آب،آج،ما،گا،لا،آد:شايد.

[٩] .لا،افزوده:رسل.

[١٠] .ما:وحى نظيرش.

[١١] .آج،ما،گا،لا،آد:اسماع.

[١٢] .آج:يوحى.

[١٣] .آج:آن.