مجموعه اين آيات به خوبى بر اين نوع از ادراك حيوانات دلالت دارد. اين امر در روايات نيز ذكر شده است و اضافه شده كه هريك از آن ها تسبيح ويژه‌اى دارد. در پاره‌اى از روايات، همين حمد و تسبيح الهى را از علل نهى رسول اللّه‌(ص) از زدن و داغ نهادن بر حيوانات ذكر كرده است كه در فصل چهارم به تفصيل آنها را بيان مى‌كنيم هر چند برخى از مفسرين، تسبيح حيوانات را به تسبيح تكوينى آنها تفسير كرده‌اند؛ به اين معنا كه خلقت آنها نشانه‌اى از تنزيه و تقديس الهى است كه در غايت كمال بوده و مانند مخلوقات خود، داراى نقص نمى‌باشد. (١٥) اما عده‌اى ديگر از مفسرين، تسبيح حيوانات را تسبيح زبانى دانسته و به تبع قول به نطق حيوانات، تسبيح به زبان را براى آنها ممكن مى‌دانند. (١٦)

٢. درك نيكى و بدى و مسائل غير مادى

حيوانات به خوبى، از نوع رفتارى كه با آنها مى‌شود آگاهند و محبت و احترام و يا بدى و بدرفتارى را درك مى‌كنند. مطالبى كه در ذيل مورد اوّل از ادراكات حيوان ذكر كرديم بر اين نكته دلالت دارد. لذا از خداوند درخواست مى‌كنند كه صاحبى درست رفتار، به او عطا كند و به قدر توان، از او كار بكشد و در رسيدگى به او كوتاهى نكند.

از جمله موارد ديگرى كه دلالت بر درك مسائل غير مادى مى‌كند، يكى از خصلت هايى است كه در روايت على بن رئاب از ابى حمزه از امام سجاد(ع) نقل كرده‌اند كه ايشان فرمود:

«معرفتها بالموت» (١٧) ؛

از جمله ادراكات حيوان آگاهى بر مرگ است.

آنها مى‌دانند كه روزى زندگى در دنيا تمام شده و مرگ فرا مى‌رسد، هرچند از

(١٥) التبيان فى تفسير القرآن، ج٩، ص٥١٧ ـ ٥١٨؛ مجمع البيان، ج٦، ص٦٤٤.
(١٦) تفسير أبى حمزه ثمالى، ج٢٣١؛ نور الثقلين، ج٣، ص١٦٨؛ البرهان في تفسير القرآن، ج٣، ص٥٣٨؛ تفسير شريف لاهيجى، ج٢، ص٨٠١.
(١٧) من لا يحضره الفقيه، ج ٢، ص٢٨٨؛ كافى، ج ٦، ص٥٣٩.