ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٣٨ - تفسير عمومى خطبهء صد و شصت و هشتم

امير المؤمنين ( ع ) مردم را جمع نموده آنان را موعظه فرمود ، سپس فرمود قاتلان عثمان برخيزند ، همهء مردم برخاستند ، مگر افراد اندكى . اين پيشنهاد براى ارائه صدق سخن آن حضرت بود . همچنين براى اثبات صدق سخن خويش ، مردمى را كه پيشنهاد كيفر به قاتلان عثمان داده بودند ، به مشاهدهء عينى متوجه ساخته مى فرمايد : « اينست انبوه متراكم مردمى كه آنان به راه انداخته و بردگان شما و اعراب صحرانشين هم به آنان ملحق شده‌اند . اين جمع خيلى فراوان در ميان شما بوده و هر چه بخواهند با شدت و خشونت در بارهء شما انجام مى دهند ، نه جلوگيرنده اى دارند و نه مانعى ، آيا با اين وضع شما قدرتى را كه براى پيش برد مقصود شما لازم است ، مى بينيد » سپس فرمودند : كارى كه شورشيان انجام داده‌اند ، كار جاهليت است ، زيرا قتل عثمان كه مرتكب شده‌اند از روى تعصب و حميت بوده نه براى اطاعت امر خداوندى . [ اگر چه در واقع مطابق امر او بوده باشد ، مرحوم محقق خويى ] و ممكن است مقصود ، خواستهء بعضى از ياران على عليه السلام باشد كه پيشنهاد كيفر براى قاتلان عثمان مى نمودند ، يعنى اين پيشنهاد شما كه موجب بروز فتنه بلكه فتنه‌هاى عميق و طولانى خواهد گشت يك امر جاهلى است كه ناشى از تعصب و حميت و اغراض باطل شما مى باشد كه موجب فتنه انگيزى و شرّ خواهد گشت ، ولى اين احتمال خلاف نظم كلام است . . . لذا فرمود : صبر و تحمل داشته باشيد تا مردم متفرق شوند و دلها به آرامش طبيعى خود برسد و عقول مردم ، حالت قانونى خود را دريابد و حقوق جريان عادى خود را پيدا كند . . . من اقدام جدّى به تحقيق حق و اجراى آن خواهم نمود . بقيه جملات سخنان مبارك امير المؤمنين ( ع ) كاملا روشن است و احتياجى به تفسير ندارد