فی نهج البلاغة: أنّه قالَ لِجابر بن عبداللَهِ الأنصارِیِّ: «یا جابِرُ! قِوامُ الدُّنیا بِأربَعَةٍ: عالِمٍ مُستَعمِلٍ عِلمَهُ؛ و جاهِلٍ لا یَستَنکِفُ أن یَتَعَلَّمَ؛ و جَوادٍ لا یَبخَلُ بِمَعرُوفِهِ؛ و فَقِیرٍ لا یَبِیعُ آخِرَتَهُ بِدُنیاهُ. فاذا ضَیَّعَ العالِمُ عِلمَهُ، استَنکَفَ الجاهِلُ أن یَتَعَلَّمَ، و إذا بَخِلَ الغَنِیُّ بِمَعرُوفِهِ، باعَ الفَقِیرُ آخِرَتَهُ بِدُنیاهُ. یا جابِرُ! مَن کَثُرَت نِعَمُ اللَهِ عَلَیهِ، کَثُرَت حَوائِجُ النّاسِ إلَیهِ؛ فَمَن قامَ لِلَّهِ فِیها بِما یَجِبُ عَرَّضَها لِلدَّوامِ و البَقاءِ، و مَن لَم یَقُم لِلَّهِ فِیها بِما یَجِبُ عَرَّضَها لِلزَّوالِ و الفَناء.»[١]

غریزۀ تأسّی ِمردم نسبت به خردمندان و دانشمندان

مردم دارای غریزه‌ای هستند که روی دست بزرگتر خود عمل می‌کنند. اگر خردمندان و دانشمندان منحرف گردند، دیگر از تودۀ جاهل چه توقّع باید داشت؟!

موعظۀ امیرالمؤمنین علیه السّلام نسبت به خردمندان و دانشمندان منحرف

در اینجا خطبۀ نهج البلاغه: «لا تَکُن مِمَّن یَرجُو الآخِرَةَ بِغَیرِ عَمَلٍ، و یُرَجِّی التَّوبَةَ بِطُولِ الأمَل...»، با شرح مفصّل آن بیان شد.‌[٢]

[١]. نهج البلاغة (عبده)، ج ٤، ص ٢٢٤. ترجمه:

«امیرالمؤمنین علیهالسّلام به جابر بن عبدالله انصاری فرمودند: ”ای جابر! قوام و دوام دنیا به چهار امر است: عالمی که علم خود را به کار گیرد؛ و جاهلی که نسبت به تعلّم و فراگیری علم استنکاف ننماید؛ و جواد و بخشنده‌ای که در نیکی و احسان خود، بخل نورزد؛ و فقیری که آخرتش را به دنیای خویش نفروشد. پس هرگاه عالم، علم خود را ضایع و تباه سازد و بدان عمل نکند، جاهل از فراگیری علم استنکاف نماید؛ و هرگاه فرد غنی و بی‌نیاز در نیکی و احسان خویش بخل ورزد، فقیر آخرتش را به دنیا بفروشد. ای جابر! هر آن کسی که نعمت خدا بر او بسیار باشد، حوائج و نیازهای مردم نیز به او بسیار است؛ پس هر کسی که در آن نعمت‌ها به امور واجب و مورد رضای الهی قیام نماید، آن نعمت‌ها را در معرض دوام و بقاء قرار داده است؛ و هر کسی که در آن نعمت‌ها به امور واجب و مورد رضای الهی قیام ننماید، آن نعمت‌ها را در معرض زوال و فناء قرار داده است.“» (محقّق)

[٢]. نهج البلاغه (عبده)، ج ٤، ص ١٧٤:

«و قالَ علیه‌ السّلام لِرَجُلٍ سَألَهُ أن یَعِظَهُ:

”لا تَکُن مِمَّن یَرجُو الآخِرَةَ بِغَیرِ العَمَلِ و یُرَجِّی التَّوبَةَ بِطُولِ الأمَلِ. یَقولُ فِی الدُّنیا بِقَولِ الزّاهِدِینَ و *