بهشت و جهنّم برزخ به اندازۀ عمل صالح است. کسی که در دنیا عمل صالحش هرچه بیشتر باشد، بهشت او وسیع‌تر و موجوداتش اقوی است؛ و کسی که در این عالم دل خود را کور و سیاه کرده، قبرش تنگ و هرچه سیاه‌تر کرده باشد، تنگ‌تر خواهد شد. لذا در روایت تعیین نمی‌کند که وسعت قبر شخص مطیع چقدر است؛ بلکه می‌گوید: «ثُمَّ یَفسَحانِ لَهُ فِی قَبرِهِ مَدَّ بَصَرِهِ.»[١]

مردم دنیا نسبت به برزخ و اهل برزخ نسبت به قیامت در خوابند ولی در قیامت خواب نیست

موجودات برزخی نسبت به این عالم، بیدار و نسبت به قیامت، در خوابند؛ چون هر عالمی بالا نسبت به عالم پایین، ظهور و بروزش بیشتر است. مردمان دنیا نسبت به برزخ در خواب هستند: «النّاسُ نِیامٌ فإذا ماتُوا انتَبَهُوا.»[٢]

مردمان برزخ نسبت به قیامت در خوابند، ولی در قیامت خواب نیست؛ لذا در آیۀ شریفه می‌فرماید:

(وَقَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلَائِكَةُ أَوْ نَرَى رَبَّنَا لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيرًا * يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلَائِكَةَ لَا بُشْرَى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ وَيَقُولُونَ حِجْرًا مَحْجُورًا * وَقَدِمْنَا إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا * أَصْحَابُ

[١]* ”اين افراد جدال‌كننده و تكذيب‌كننده، اوّل در هواى گرم و يا آب گرم كشانيده مي‌شوند و سپس در آتش افكنده و در آنجا آتش زده مي‌شوند.“

معلوم است كه مراد از سَحب در حَميم عالم برزخ است كه از گرماى آنجا ناراحتند؛ و مراد از سَجر در نار، عالم قيامت است كه در آنجا بتمام‌مَعنى‌الكلمه مي‌سوزند و به كيفر نهایى مي‌رسند.»

[٣١٧]. الکافی، ج ٣، ص ٢٣١. معاد شناسی، ج ٣، ص ٢٤:

«برای آن مؤمن، به اندازه‌ای که بینایی چشمش کشش دارد، قبر او را می‌گشایند و وسعت می‌دهند.»

[٢]. عوالی اللئالی، ج ٤، ص ٧٣. معاد شناسی، ج ٣، ص ٢٠:

«مردمی که در این دنیا زندگی می‌کنند همه خوابند؛ وقتی بمیرند، تازه بیدار می‌شوند.»