«قلب‌ها چهار گونه‌اند: قلبی که در آن نفاق و ایمان است، درصورتی‌که مرگ صاحب این قلب را در حال نفاق دریابد هلاک گشته و اگر در حال ایمان دریابد نجات یافته است؛ و قلبی که وارونه است و آن قلب شخص مشرک است؛ و قلبی که بر آن مهر خورده و آن قلب منافق است؛ و دیگر قلبی تابناک که در آن چیزی چون چراغ می‌درخشد، و آن قلب مؤمن است که اگر خداوند به او عطائی دهد شکر گزارد و اگر مبتلا و گرفتارش سازد صبر نماید.» (محقّق)

[٢]. رساله سیر و سلوک منسوب به بحرالعلوم، ص ٢٠٥، تعلیقه ٢:

«این روایت را در ج ٢اصول کافی، ص ٤٢٢ با اسناد متّصل خود از سعد، از حضرت أبی‌جعفر علیهالسّلام بدین کیفیّت آورده است:

قال علیه السّلام: ”إنَّ القُلوبَ أربَعَةٌ: قلبٌ فِیهِ نِفاقٌ و إیمانٌ، و قلبٌ مَکُنوسٌ، و قلبٌ مَطبوعٌ، و قلبٌ أزهَرُ أجرَدُ.“ فقُلتُ: ”و ما الأزهَرُ؟“ قالَ: ”فِیهِ کَهَیئَةِ السِّراج. فأمّا المَطبوعِ فقَلبُ المُنافِقِ؛ و أمّا الأزهَرُ فقَلبُ المؤمنِ، إن أعطاهُ شَکَرَ و إنِ ابتَلاهُ صَبَرَ؛ و أمّا المَنکوسُ فقَلبُ المُشرِکِ.“ ثُمَّ قرَأ هَذِهِ الایَة: ”( أَفَمَنْ يَمْشِي مُكِبًّا عَلَى وَجْهِهِ أَهْدَى أَمَّنْ يَمْشِي سَوِيًّا عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ)*؛ فَأمَّا القَلبُ الَّذی فِیهِ إیمانٌ و نِفَاقٌ فهُم قوْمٌ کانُوا بالطّائفِ، فإن أدرَکَ أحَدَهُم أجَلُهُ عَلَی نِفاقِهِ هَلَکَ و إن أدرَکَهُ عَلَی إیمانِهِ نَجا.“

و عین همین روایت را در بحار الأنوار، ج ١٥، جزء ٢، ص ٣٧ از معانی الأخبار روایت کرده است، ولی به جای لفظ ”أزهر أجرد“ لفظ ”أزهر أنور“ آورده است.

... و نیز در ص ٤٢٢، از ج ٢ اصول کافی، از حضرت صادق علیهالسّلام آورده است که:

تَجدُ الرَّجُلَ لَا یُخطِئُ بلَامٍ و لا واوٍ خطیبًا مِصقَعًا و لَقَلبُهُ أشَدُّ ظُلمَةً مِنَ الَّلیلِ المُظلِم، و تَجدُ الرَّجُلَ لَا یَسْتَطِیعُ یُعَبِّر عَمَّا فی قلبهِ بلِسانِهِ و قلبُهُ یَزهَرُ کَما یَزهَرُ المِصباح.

و در ص ٣٥ از ج ١٥، جزء ٢ بحار، از اسرار الصّلاة آورده است که:

قال النبیّ صلّی الله علیه و آله و سلّم: قلْبُ المُؤمِنِ أجرَدُ و فِیهِ سِراجٌ یَزْهَر** ... .»

* سوره الملک (٦٧) آیه ٢٢.

** معاد شناسی، ج ‌٥، ص ١٢٨:

«دل مؤمن پاک و خالی است و در آن چراغی می‌درخشد، و دل کافر سیاه و واژگون است‌.»