و عن الصادق علیه السّلام قالَ: «إنَّ العُبّادَ ثَلاثَةٌ: قَومٌ عَبَدُوا اللَهَ عَزّوجَلَّ خَوفًا فَتِلکَ عِبادَةُ العَبِیدِ؛ و قَومٌ عَبَدُوا اللَهَ عَزَّوجَلَّ طَلَبًا للثَّوابِ فَتِلکَ عِبادَةُ الاُجَراءِ؛ و قَومٌ عَبَدُوا اللَهَ عَزّوجَلَّ حُبًّا لَهُ فَتِلکَ عِبادَةُ الأحرارِ و هِیَ أفضَلُ العِبادَةِ.»[١]

بطلان عبادت رهبتی و رغبتی، در دیدگاه مرحوم ابن‌طاووس و فخر رازی

البته بعضی قائلند بر بطلان عبادت بر غیر رضای خدا؛[٢] گرچه از خوف نار یا رغبت به ثواب باشد. مانند ابن‌طاووس ـ‌علیهالرّحمةـ از علماء شیعه، و امام فخررازی[٣] از علماء‌ تسنّن؛ و استناد آنها آیۀ عنوان مطلب است.

نقد نظریۀ مرحوم ابن‌طاووس و فخر رازی در باب عبادت صحیح

ولی باید گفت که اخلاص به دو معنی آمده است:

اول: به معنی عبادتی که در آن رضای خدا فقط منظور شده باشد؛

دوّم: عبادتی که در آن شائبۀ شرک نباشد.[٤]

[١]. الکافی، ج ٢، ص ٨٤. امام شناسی، ج ٥، ص ٤٤:

«عبادت‌کنندگان بر سه گروه تقسیم می‌شوند: گروهی خداوند عزّ‌و‌جلّ را از روی ترس عبادت می‌کنند، این عبادت بندگان است؛ و گروهی خداوند تبارک و تعالی را از روی خواستن مزد و پاداش و ثواب عبادت می‌کنند، و این عبادت اجیران است؛ و گروهی خداوند عزّ‌و‌جلّ را از روی محبّت عبادت می‌کنند، و این عبادت آزادگان است، و این با فضیلت‌ترین اقسام عبادت است‌.»

[٢]. جواهر الکلام، ج ١، ص ٤٣٥.

[٣]. الوافی، ج ٤ ص ٣٦٤ و ٣٦٥؛ مفاتیح الغیب (تفسیر کبیر فخر رازی) ج ١٤، ص ٢٨٤:

«ذَهبَ کثَیرٌ مِن عُلَمائِنا إلی بطلانِ العِبادَةِ إذا قَصَدَ بفِعلِها تَحصیلَ الثّوابِ و الخَلاصَ مِن العِقابِ. و نَقَلَ فَخرُ الرّازی فی تَفسیرهِ الکَبیرَ اتّفاقَ المُتَکَلّمینَ علی أنّ مَن عَبَدَ اللهَ لأجلِ الخَوفِ مِنَ العِقابِ أو الطَّمَعِ فی الثّوابِ لم تَصِحَّ عِبادَتُه.»

ترجمه: «بسیاری از علماء قائل به بطلان عبادت هستند در هنگامی که قصدِ فرد از انجام عبادت، تحصیل ثواب و یا خلاص از عقاب باشد. و فخر رازی در تفسیر کبیر نقل اجماع می‌کند بر اینکه هر کس خدا را بهخاطر خوف از عقاب و یا طمع در ثواب عبادت نماید، عبادت وی صحیح نخواهد بود.» (محقّق)

[٤]. جهت اطّلاع پیرامون معنای خلوص و اخلاص، رجوع شود به رساله لب اللباب، ص ١١٨.