پيشوايان هدايت - حكيم، سيد منذر؛ مترجم عباس جلالي - الصفحة ٣٢٦ - ٢ ميراث كلامى

هم نيست، بلكه همه خلايق عالم كه به وصف واحد عددى موصوف باشند در حقيقت و معنا واحد نيستند. پس انسان فقط در نام واحد است امّا در معنا واحد نيست، و خداوند متعال از جميع جهات واحد است كه هيچ واحدى به‌جز او در عالم وجود ندارد. واحدى كه از هرگونه اختلاف، تفاوت، زياده و نقصان مبرّاست. امّا انسان، مخلوق ساخته‌شده‌اى است كه از اجزاى مختلف و جواهر گوناگونى تركيب شده است. نهايتا اين‌كه با جمع شدن همه اين اجزا به چيز واحدى تبديل گشته است.

به محضر آن حضرت عرضه داشتم: خداوند مرا فداى شما گرداند، و همان‌گونه كه مشكل مرا حل نموديد خداوند نيز فرج و رحمت خود را بر شما نازل نمايد، امّا در رابطه با اين‌كه فرموديد خداوند متعال لطيف و خبير است، چنان‌كه «واحد» را براى من تفسير نموديد. اين دو كلمه را نيز براى من تفسير نماييد، من مى‌دانم كه لطف خداوند غير از لطف بندگان است. امّا دوست مى‌دارم كه شما اين مطلب را براى من تشريح نماييد.

آن حضرت فرمودند:

اى فتح، ما بدين‌جهت به خداوند متعال لطيف مى‌گوييم كه خالق چيزهاى لطيف است، يا چون همه اشيا را با لطافت تمام خلق نموده است و همچنين به‌خاطر اين‌كه به تمام چيزهاى لطيف داناست. آيا تو- كه خداوند توفيقت دهد و تو را به راه راست مستقيم بدارد- اثر خلقت خدا را در گياهان لطيف و غيرلطيف و ساير مخلوقات لطيف نمى‌بينى؟ خلقت حيوانات كوچكى همچون پشه و مگس و حيوانات كوچكتر از آن‌ها كه به چشم درنمى‌آيند و بلكه از شدّت كوچكى نمى‌توان نر آن‌ها را از مادّه و نوزاد آن‌ها را از بزرگ تشخيص و تميز داد.

هنگامى كه ما در همين حيوانات كوچك، اين لطافت را مى‌بينيم و درمى‌يابيم كه خداوند متعال چگونه آن‌ها را هدايت كرده كه در عين كوچكى داراى غريزه جنسى و غريزه فرار از مرگ [كه دليل بر وجود قدرت درك و فهم لذّت و شهوت و مرگ و زندگى در آنان‌