پيشوايان هدايت - حكيم، سيد منذر؛ مترجم عباس جلالي - الصفحة ١٢٣ - متوكل ٢٣٢ - ٢٤٧ ه

كه دوستان امام و پايگاه‌هاى مردمى آن حضرت از آن برخوردار بوده‌اند بسيار بالا بوده، آن حضرت نيز آينده رويدادهاى سياسى را براى آنان بازگو مى‌كرده تا آنان اوّلا با توجّه به شرايط سياسى روز جانب احتياط را رعايت كنند، ثانيا استعدادهاى آن‌ها در زمينه پيگيرى و تحليل پديده‌هاى سياسى روز رشد و پرورش يابد.[١]

متوكّل ٢٣٢- ٢٤٧ ه

وى جعفر بن معتصم بن هارون الرّشيد مى‌باشد. مادر او كنيزى امّ ولد به نام «شجاع» بوده است. وى از هنگامى كه به خلافت رسيد به عقايد اهل سنّت اظهار تمايل كرده، محنت خلق قرآن را برطرف نموده و در سال ٢٣٤ ه. ق دستورى در اين زمينه به همه كشور اسلام صادر كرد، وى محدّثان را به سامرا فراخواند و به آن‌ها حقوق‌هاى زياد داد و به آنان دستور داد تا احاديث صفات و رؤيت را بيان نمايند.

درباره متوكّل اين‌گونه گفته‌اند: وى مردى غرق در لذّت‌ها و نوشيدن شراب بوده است. او چهار هزار «سريّه» داشته است سريّه به كنيزى گفته مى‌شده است كه از وى به عنوان معشوقه و رفيقه استفاده شود. علىّ بن جهم گويد: متوكّل بسيار شيفته و شيداى كنيزى به نام «قبيحه» بود كه همو مادر معتزّ خليفه آينده شد، به‌خاطر همين عشق و علاقه بود كه متوكّل مى‌خواست تا فرزند آن زن يعنى «معتزّ» را بر پسر بزرگ خود «منتصر» كه پيشتر او را وليعهد خود كرده و بيعت ولايت‌عهدى نيز براى او گرفته بود مقدّم دارد. وى از منتصر

[١] . با توجه پاورقى پيشين، هدف امام عليه السّلام از اين نوع كارها هم معلوم مى‌شود كه ربطى به پرورش قدرت تحليل سياسى مردم ندارد.( مصحح)