پيشوايان هدايت - حكيم، سيد منذر؛ مترجم عباس جلالي - الصفحة ١٦٦ - معتز ٢٥٢ - ٢٥٥ ه

«معتز» را به عنوان خلافت انتخاب كرده بودند جنگ‌هاى چندى درگرفت و اين جنگ‌ها چندين ماه به طول انجاميده، باعث اغتشاش در اوضاع مملكت، بالا رفتن قيمت‌ها و ايجاد بلوا در ميان جامعه اسلامى گرديد، و در نهايت كار مستعين تن به صلح داده و قبول كرد كه از خلافت كناره‌گيرى نمايد. اسماعيل قاضى و چند تن از ديگر سركردگان با شرطهايى بسيار اكيد بر خلع مستعين شهادت دادند. مستعين در اوّل سال ٢٥٢ ه. ق خود را از خلافت خلع كرده، قضات و ديگر بزرگان بنى عبّاس بر اين مسأله شاهد بودند. وى به شهر واسط تبعيد شد و نه ماه در آنجا تحت نظر مردى امين محبوس بود. سپس به سامرا فرستاده شد.

معتزّ پيكى را به سمت «احمد بن طولون» فرستاد تا اين‌كه او به نزد مستعين رفته و او را به قتل برساند. امّا احمد بن طولون در پاسخ گفت: به خدا سوگند كه من هرگز دست خود را به خون اولاد خلفا آلوده نخواهم كرد. بدين ترتيب بود كه معتزّ، «سعيد حاجب» را فرستاد و وى در سوّم شوّال همان‌سال مستعين را در سنّ سى و يك سالگى سر بريد[١].

معتزّ ٢٥٢- ٢٥٥ ه

وى محمّد فرزند متوكّل بود. او در سال ٢٣٢ ه. ق به دنيا آمد و در سنّ ١٩ سالگى براى خلافت مورد بيعت قرار گرفت. قبل از او كسى در چنين سنّى به خلافت نرسيده بود. وى اوّلين خليفه‌اى بود كه رسم زرنگار كردن لباس‌هاى رسمى مانند كمربند و غلاف شمشير و غيره را بنياد نهاد. چراكه خلفاى پيش‌

[١] . سيوطى، تاريخ الخلفاء/ ٣٥٨- ٣٥٩.