ادامه دهد- فرض كنيد جسم ساكنى را- بوسيله وارد آوردن يك نيرو بر او بحركت آورديم- حركت جسم حادثه‌اى است كه نبود و پيدا شد- نيروى اولى كه بر جسم وارد شد علت حركت جسم است- حالا بايد ببينيم كه اين حركت تنها در ابتدا نيازمند بعلت است- و همينكه پيدا شد در ادامه خويش نيازمند بعلت نيست- يا آنكه براى هميشه محتاج بعلتى هست- و ممتنع است كه از علت منفك شود- هر چند آن علت بر ما مخفى باشد- .

و بنابر اينكه ما معلول را در بقاء محتاج بعلت ندانيم- و بگوئيم كه معلول بخودى خود بوجود خويش ادامه مى‌دهد- يك سؤال ديگر پيش مى‌آيد- و آن اينكه آيا اين ادامه دادن ضرورى- و جبرى خواهد بود يا نه- .

پس ما بعد از قبول قانون عليت و معلوليت- و قبول قانون جبر على و معلولى- براى آنكه اذعان كنيم- وجود هر موجودى بطور ضرورت و وجوب و جبر است- ناچار بايد قبلا بر ما ثابت شده باشد- كه معلول در بقاء نيز محتاج بعلت است- و علت كه وجود دهنده و ضرورت دهنده به معلول است- حدوثا وجود دهنده و ضرورت دهنده است- و يا لا اقل بايد بر ما ثابت شده باشد- كه هر چند معلول در بقاء نيازمند بعلت نيست- و خود بخود بوجود خويش ادامه مى‌دهد- ولى اين ادامه دادن خود بخود- جبرى و ضرورى و تخلف ناپذير است- و البته بديهى است كه- اگر معلولات را در بقاء محتاج بعلت ندانيم- و هم آنكه ادامه دادن خود بخودى معلول را نيز جبرى- و ضرورى ندانيم- نمى‌توانيم اثبات كنيم كه- نظام موجودات جهان نظام جبرى و ضرورى است- .

در اينجا سه نظريه است- ١ معلولات حدوثا و بقاء نيازمند بعلت هستند- و حدوثا و بقاء از ناحيه علل خويش- كسب وجود و ضرورت مى‌كنند- اين عقيده قاطبه فلاسفه است- و در ميان فلاسفه مخالفى ديده نمى‌شود- .

٢ معلولات در حدوث محتاج بعلت هستند نه در بقاء- لكن بقاء و ادامه خود بخودى- بطور جبر و ضرورت صورت مى‌گيرد- اين نظريه عده‌اى از دانشمندان جديد است- كه از يك عده تجربيات فيزيكى استنباط كرده‌اند- .

٣ معلولات در بقاء و ادامه محتاج بعلت نيستند- و هيچگونه ضرورت و جبرى هم در بقاء و ادامه آنها نيست- اين نظريه آن دسته از متكلمين است كه از طرفى- اصل نيازمندى معلول را بعلت در بقاء منكرند- و از طرف ديگر اصل جبر على و معلولى- اينكه علت ضرورت دهنده به معلول است- را انكار دارند- .

فلاسفه براى اثبات نظريه خويش- دلائل متقنى آورده‌اند- و آراء و عقايد