دانستن اينكه- ضرورت و امكان و امتناع معقول است نه محسوس- از آن جهت براى ما مفيد است- كه وقتى اقسام ضرورتها و امكانها را بيان مى‌كنيم- و توضيح مى‌دهيم كه غير از جبر على و معلولى- كه ماديين آنرا مى‌شناسند- ضرورتها و جبرهاى ديگرى نيز هست- اگر مورد اعتراض واقع شويم- كه ما جز جبر على و معلولى را احساس نمى‌كنيم- در پاسخ خواهيم گفت كه- ما حتى جبر على و معلولى را نيز احساس نمى‌كنيم- و همه اين ضرورت و جبرها را با نوعى از تحليل عقل مى‌يابيم

اين بحث علمى است يا فلسفى

ممكن است براى كسانى كه حدود حس و عقل- و حدود علم و فلسفه را درست باز نشناخته‌اند- اين توهم پيش آيد كه- اين مسئله را از طريق علوم مى‌توان حل كرد باين بيان كه- هر علمى ما را بيك سلسله مسائل ضرورى- و قوانين قطعى هدايت مى‌كند- مثلا اگر شيمى بما مى‌گويد نتيجه فلان فورمول فلان تركيب است- معنايش اينست كه- بطور ضرورت و وجوب اين نتيجه را دارد- و اگر فيزيك خواص ماده و قوه- و قوانين حركت را بيان مى‌كند- بطور ضرورت و جبر و تخلف ناپذير بيان مى‌كند- و اگر هندسه مى‌گويد خاصيت فلان شكل فلان چيز است- يعنى بطور ضرورت و جبر آن خاصيت ثابت است- و خلافش محال و ممتنع است و همچنين ساير علوم- پس هر علمى ما را بيك سلسله قواعد ضرورى- و نواميس قطعى هدايت مى‌كند- و ما مى‌توانيم بگوئيم طبق راهنمائى علوم- و يا لااقل بگوئيم تا آنجا كه علوم نشان مى‌دهد- يك سلسله نظامات قطعى- و نواميس ضرورى بر اين جهان حكومت مى‌كند- .

ولى اگر خواننده محترم آنچه را در مقاله ١- در مقام فرق فلسفه و علم گفتيم در نظر داشته باشد- مى‌داند كه سنخ بحث علمى اينست كه- همواره موضوعى را مفروض الوجود مى‌گيرد- و به تحقيق در باره خواص آن موضوع مى‌پردازد- و اما اينكه فلان چيز آيا موجود است يا موجود نيست- و بفرض وجود وجودش چگونه وجودى است- با سنخ بحث ديگرى كه نامش را فلسفه گذاشته‌ايم- قابل تحقيق است- و علم نمى‌تواند به تحقيق اين امور بپردازد- و اگر بپردازد خواه ناخواه سنخ بحث و موضوع بحث- و متود تحقيق و وسائل و ابزارهاى تحقيق- يعنى اصول متعارفه و موضوعه‌اى كه بكار برده مى‌شود- همه عوض مى‌شود و تبديل بفن ديگرى مى‌شود- كه نامش را فلسفه گذاشته‌ايم- .