نداشت- هرگز كمترين حركت و فعاليت از خود بروز نمى‌داد- و هرگز چيزى را پيش بينى نكرده- و در انتظارش نمى‌نشست- از اين بيان نتيجه گرفته مى‌شود- هر چيزى كه وقتى نبود- و پس از آن موجود شد بايد علتى داشته باشد- .

كه جارى شده بر اينكه اين عده امور را- در پشت سر آن عده امور ديگر خلق كند- و در واقع هيچ رابطه سببى و مسببى- بين خود امور جهان در كار نيست- پس از نظر طرفدار عقيده جبر- همه حوادث بلا واسطه- مستند به فاعل شاعر مختار است- و اگر نظريه عدم شمول قاعده عليت- بر فاعلهاى شاعر مختار باين نظريه توام شود- نتيجه مى‌دهد كه قانون عليت ابدا مصداق ندارد- .

نظريه متكلمين- كه مبتنى بر انكار قانون عليت بود- قرنها مورد تحقير و استهزاء فلاسفه بود- ولى از نيم قرن پيش تا كنون- در پرتو خيره كننده پيشرفت علوم- تحولاتى در فيزيك پيدا شده- كه عقيده برخى از دانشمندان را- به قانون عليت متزلزل ساخته است- و نظريه مهجور و متروك متكلمين را- تا اندازه‌اى احياء مى‌كند- .

متكلمين اسلامى از بدو ورود فلسفه در اسلام- قرنها با فلاسفه نبرد كردند- و خدشه‌هائى بر قواعد فلسفى وارد كردند- و حتى در اصول مسلمه و مبادى اوليه فلسفه- نيز شك و ترديد روا داشتند- و فلاسفه نيز سخت در برابر آنها مقاومت كردند- و از خود دفاع كردند- هر چند مكتب متكلمين- تاب مقاومت در برابر مكتب فلاسفه را نداشت- ولى بدون شك طبق گواهى تاريخ تحول فلسفه در اسلام- پيدايش بسيارى از نظريه‌هاى دقيق فلسفه- در خلال همين نبردهاى كلام و فلسفه صورت گرفته- و ما در مقاله ٧ گفتيم كه قسمت عمده مسائل وجود- كه از نظر فلاسفه اصالت وجودى- مفتاح حل معضلات فلسفى است- تا اندازه زيادى- مرهون مناقشات متكلمين در اين زمينه‌ها است- و شايد در محل‌هاى مناسبى موفق شويم- بعضى از فصل‌هاى عالى فلسفه را- كه عكس العمل حملات متكلمين است- با دليل و مدرك نشان دهيم- و اين نكته‌ايست- كه تا كنون نديده‌ايم مورد توجه واقع شده باشد- و اگر پرده از روى اين مطلب برداشته شود- اسرار تاريخى مهمى هويدا خواهد شد- .

قانون عليت يكى از مواردى است- كه متكلمين مورد خدشه قرار داده‌اند و بان ناخن زده‌اند- و ما امروز در اظهارات- برخى دانشمندان بزرگ