يا امر بين امرين- و بعبارت ديگر- آيا افعال انسان- صد در صد تحت تاثير علتى خارج از انسان بوده- و اراده انسان هيچگونه تاثيرى در فعل ندارد- و انسان مجبور است- اينست معنى جبر در اينجا- نه نسبت به همه حوادث جهان سخن مى‌گويند- اين مبحث را پيش مى‌آورند- كه آيا اراده ذات بارى شامل جميع حوادث كائنه- و از آن جمله افعال صادره از انسان هست يا شامل نيست- متكلمين در اينجا دو دسته شده‌اند- اشاعره معتقدند- كه اراده ذات حق شامل جميع حوادث است- و هر حادثه‌اى كه فرض شود مستقيما صادر از ذات بارى است- و هيچ چيز ديگر در وجود اين حادثه دخيل نيست- اگر مى‌بينيد كه آتش مى‌سوزاند- واقعا آتش نمى‌سوزاند- بلكه اراده حق است كه پشت سر اينكه- بعضى از اجسام به آتش نزديك مى‌شوند- سوزاندن را خلق مى‌كند- و اگر مى‌بينيد كه فلان زهر خورنده‌اش را ميكشد- و فلان ترياق دفع سم مى‌كند- نه زهر تاثيرى در كشتن- و نه ترياق تاثيرى در بهبود يافتن دارد- بلكه اراده خداوند است- كه بعد از خوردن زهر خورنده را ميكشد- و بعد از استعمال ترياق بهبودى و شفا مى‌دهد- اساسا اسباب و مسببات بمعناى واقعى معنا ندارد- و اين عادت حق است كه جارى شده- بر اينكه آنچه را ما مسببات مى‌پنداريم- پشت سر آن چيزهايى كه- اسمشان را اسباب گذاشته‌ايم ايجاد كند- بناء على هذا هيچگونه رابطه على و معلولى- و شرط و مشروطى و سببيت و مسببيت- بين حوادث جهان موجود نيست- و تمام حوادث مستقيما و بلا واسطه- مربوط است به اراده ذات بارى- افعال انسانها نيز كه جزء حوادث اين جهان است- همين حكم را دارد- يعنى خود انسان هيچ دخالتى ندارد- و آن فعل مستقيما ناشى از اراده حق است- اشاعره را روى اين نظر جبرى مى‌گويند- دسته ديگر از متكلمين معتزله هستند- عقيده اين دسته درست نقطه مقابل عقيده اشاعره است- به عقيده معتزله اراده خداوند دخالتى در حوادث اين جهان ندارد- دخالت اراده خداوند صرفا همين قدر است- كه ابتدا اين جهان را تكوين كرده است- جهان بعد از آنكه با اراده ذات بارى تكوين يافت- بحسب طبع خود گردش و جريانى دارد- و حوادثى كه بتدريج پديد مى‌آيد- مقتضاى طبع خود جهان است- عينا مانند كارخانه‌اى كه- بوسيله يك نفر مهندس تاسيس مى‌شود- دخالت آن مهندس- فقط در بكار انداختن ابتدائى آن كارخانه است- ولى بعد از آنكه كارخانه تاسيس و ايجاد شد- بحسب طبع خود كار مى‌كند- و اراده مهندس در جريان- و ادامه كار اين كارخانه دخالت ندارد-