تنها يك جرعه آب را كه مى‌نوشيم- اگر چه در ظاهر يك كار مى‌شماريم- ولى در واقع حركتهاى مختلف- و زيادى را انجام مى‌دهيم- كه هر واحد آنها يك وجود- و يك ضرورت و يك علت دارد- .

از طرف ديگران بعمل آورده‌اند- در اطراف هر يك از آن براهين- بحث و انتقادهاى زيادى شده- و لزومى ندارد ما وارد آن بحث و انتقادها بشويم- در اينجا بذكر يك برهان- كه با مطلب اين مقاله ارتباط نزديك دارد- و از نظر ما بهترين برهان است بر بطلان تسلسل علل- قناعت مى‌كنيم بهترين برهان بر امتناع تسلسل علل- برهانى است كه از راه ضرورت نظام موجودات اقامه مى‌شود- اين راه همان است- كه اولين بار محقق خواجه نصير الدين طوسى از آن وارد شده- و به روى ديگران باز كرده است- بيان مختصر متن نيز اشاره بهمين راهست- ما در اينجا سعى مى‌كنيم- آن برهان را با ساده‌ترين وجهى تقرير كنيم باين بيان- .

نظام موجودات نظام على و معلولى- و نظام ضرورى است- و هر معلولى ضرورت خويش را از ناحيه علت خود كسب كرده- حالا يا اينست كه در واقع و نفس الامر- اين نظام ضرورى على و معلولى- يكسره از ضرورتهاى بالغير تاليف يافته است- يعنى سلسله علل و معلولات غير متناهى است- و هر علتى به نوبه خود معلول علتى است و همينطور...- و يا اينكه اين نظام از ضرورتهاى بالغير- و ضرورت بالذات تاليف يافته است- يعنى تمام وجودات- و ضرورات همه منتهى بموجوديست- كه قائم بالذات و كامل بالذات- و ضرورى بالذات است- و از لحاظ شدت و تماميت غير متناهى است- و او به منزله اساس همه هستيها- و منبع و سر چشمه همه وجودها- و وجوبها و ضرورتها با نظم و ترتيب معين است- .

بنا بر فرض اول اين نظام قابل توجيه نيست- زيرا اگر معلول خاصى را در نظر بگيريم- و بخواهيم بدانيم- چرا اين شىء ضرورت يافته و موجود شده- ممكن است ابتداء اينطور فرض كنيم- كه علتش موجود و ضرورى بوده- و با فرض وجود علت وجود- اين شىء ضرورى و غير قابل تخلف بوده- ولى دو مرتبه سؤالى براى ما پيدا مى‌شود- كه چرا علت وى وجود پيدا كرده- يعنى چرا معلول مورد نظر- از راه معدوم بودن علتش معدوم نشده- باز ممكن است بگوئيم- كه چون علت اين علت موجود بوده- و با فرض وجود علت اين علت- وجود اين علت نيز ضرورى و غير قابل انفكاك بوده- براى مرتبه سوم اين سؤال پيش مى‌آيد- كه چرا معلول مورد نظر ما- از راه انعدام علت علتش معدوم نشده- و البته نظير جوابهاى بالا جوابى خواهد