اصول فلسفه و روش رئاليسم - العلامة الطباطبائي - الصفحة ١٢٦ - اشكال دوم

پاسخ- در تقريب مفهوم علت در اشكال چنانچه روشن است- وجود هر يك از اجزاء علت مطلق گرفته شده- و اين خود اشتباه بزرگى است- و بويژه از كسانى كه بيشتر از همه سنگ تحول- و تكامل را بسينه مى‌زنند بسيار شگفت آور است- .(١) شرائط و معدات- و همچنين غايت و اجزاء تشكيل دهنده واقعيت شىء- مركب نمى‌شود- آرى در مورد اجزاء تشكيل دهنده واقعيت شىء- مثل آنكه آن شىء مركب حقيقى باشد- و از ماده و صورت تركيب يافته باشد- از راه ديگر بايد گفت- كه هويت معلول حدوثا و بقاء نيازمند به آنها است- و اين مطلب خيلى واضح و روشن- و غنى از استدلال بنظر مى‌رسد- زيرا گمان نمى‌رود كه كسى در اين مطلب شك كند- كه بقاء مركب موقوف ببقاء جميع اجزاء آن است- و با انتفاء يك جزء حد اقل مركب منتفى مى‌شود- و تا كنون بنظر نرسيده كه كسى مخالف اين مطلب بوده باشد (١)بواسطه پيچيدگى و اهميت مطلب- ناچاريم مجموع آنچه در متن- راجع ببقاء علت به همراه معلول بصورت مدعا- و سپس بصورت اشكال- و پاسخهاى متعدد بيان شده توضيح دهيم- تا بهتر مورد استفاده خوانندگان محترم واقع شود- .

مدعا- ضرورت دهنده به معلول حدوثا و بقاء- همانا علت آن است- و بقاء علت هم در وجود و هم در ضرورت معلول شرط است- اينكه مثلا يكنفر مكانيسين- اگر خللى در حركت ماشين ببيند- به جستجو مى‌پردازد- از اين جهت است كه بحسب فطرت اذعان دارد- كه ما دامى كه علت تامه حركت موجود است- حركت بالضروره موجود است- و اگر در يك لحظه خللى در حركت مشهود شد- كاشف از اينست كه در علت حركت نقصانى راه يافته- يعنى فطرتا اذعان دارد- كه مجرد وجود خارجى علت حركت در يك زمانى- ضامن بقاء حركت نيست- بلكه بقاء علت تامه حركت است- كه ضامن بقاء حركت است- .

اشكال- اينگونه جستجوها- دليل بر اذعان فطرى به مدعاى فوق نيست- زيرا ممكن است گفته شود كه اين جستجوها- براى كشف نقطه نقصان علت حركت نيست- بلكه اين جستجوها براى اين است- كه تغيير حالتى براى حركت پيدا شده- و حركت تند يا كند يا متوقف شده-