روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ١٦٠ - ترجمه

حتّى اتاه وسط اصحابه قد غلبتهم سنة الهاجع
و التقم الرأس بيافوخه و النّحر منه فغرة الجائع
ثمّ علا بعد بأنيابه منعفرا وسط ناقع
قد كان هذا لكم عبرة للسيّد المتبوع و التّابع
من يرجع العام الى اهله فما اكيل السّبع بالرّاجع
قوله: مٰا ضَلَّ صٰاحِبُكُمْ وَ مٰا غَوىٰ ،«ما»كه حرف نفى است جواب قسم است و سوگند بر او واقع است،گفت:به حقّ ستاره چون هوى كرد [١]كه صاحب شما كه محمّد است ضالّ نشد [٢]و غاوى نشد.و«غاوى»دو معنى دارد:يكى ضدّ راشد كه«غى»ضدّ رشد باشد [٣]و يكى خيبت يعنى خايب نيست و نوميد از وعده‌هاى ما و انجاز آن عاجلا[٧٨-ر]و آجلا.

وَ مٰا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوىٰ ،«واو»عطف است بر آيت مقدّم،گفت [٤]:سخن نگويد از سر هواى نفس [٥]به مراد [٦]و ميل و محبّت نگويد [٧]،و گفتند:«عن»به معنى«با»است،أى بالهوى؛به هوا نگويد.

إِنْ هُوَ ،«ان»به معنى«ما»ى نفى است،أى ما هو،أى ما ذلك النطق. إِلاّٰ وَحْيٌ يُوحىٰ ؛آن نطق و آن سخن نيست الّا وحى كه بر او مى‌گذارند و با او مى‌آرند و القاء مى‌كنند بر او از خداى تعالى.

عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوىٰ ؛او را كسى مى‌آموزد سخت قوّت،يعنى جبرئيل-عليه السلام-و قوّت او چندان است كه به يك دم زدن از آسمان هفتم به زمين آيد،و آنگه كه وحى آوردى به يك ساعت [٨]برفتى و بازآمدى.