روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٢١٣ - ترجمه
در وصف مصيبت به هول و عظم [١].و قال جرير،يرثى عمر بن العزيز:
الشمس طالعة ليست بكاسفة
تبكى [٢]عليك نجوم الليل و القمرا
[و قال] [٣]آخر:
الريح تبكى شجوها
و البرق يلمع فى غمامة [٤]
وجه سيم [٥]در تأويل آيت آن است كه،اين،عبارت است ازآنكه،كس نبود كه طلب ثار [٦]ايشان كند و براى ايشان انتقام كشد،براى آنكه عرب بر كشتگان خود نگريند الا پس [٧]آنكه كينۀ ايشان باز خواهند و كشنده را بازكشند.و شاعر ايشان مىگويد [٨]:
من كان مسرورا بمقتل [٩]مالك
فليأت نسوتنا بوجه نهار
يعنى،تا بينند كه ايشان مىگريند و نوحه مىكنند و اين از پس ادراك ثار باشد.و وجه چهارم آن است كه،اين كنايت است ازآنكه،ايشان را در زمين عملى [١٠]صالح نبود كه به آسمان بردند [١١].و اين تأويل از عبد اللّٰه عباس روايت كردند و از او پرسيدند كه:آسمان و زمين بر ايشان نگريست،آسمان و زمين [١٢]بگريد [١٣]؟ گفت:آرى!مصلاه فى الأرض و مصعد عمله فى السماء،نمازگاه او در زمين و مصعد عمل او بر [١٤]آسمان.و مطابق اين خبر است كه،انس روايت كرد كه،رسول -عليه السلام-گفت:هيچ مؤمن نباشد و الا براى او در آسمان دو در بود:درى كه از او روزيش فرود آيد و درى كه از او عمل با بالا [١٥]رود.چون بميرد آن درها بر او بگريند[٢٣٢-ر]،معنى آن باشد كه،مختل ماند و بسته،چنان كه[گويند] [١٦]:
منازل فلان مىگريد بر او [١٧]از پس او،يعنى [١٨]،بيران [١٩]شده است.و قال:
[١] .ما،افزوده:آن.
[٢] .گا:يبكى.
[٣] .اساس:ندارد،از آج،افزوده شد.
[٤] .ما،لا،آد:الغمامة.
[٥] .آج،لا:سيوم.
[٦] .اساس از،به قياس با نسخۀ گا،تصحيح شد.
[٧] .آج،ما،گا،لا،آد،افزوده:از.
[٨] .آج،ما:گفت.
[٩] .گا،آد:بقتل.
[١٠] .آج،گا،آد:عمل.
[١١] .ما:برند،گا،آد:برند تا آسمان و زمين بر ايشان بگريد.
[١٢] .آج،ما،گا،لا،آد،افزوده:بر كسى.
[١٣] .لا:نگريد،آد:گريد.
[١٤] .ما:در.
[١٥] .آج،ما:عملش به بالا،گا،لا،آد:عملش بالا.
[١٦] .اساس و آب ندارد،از آج افزوده شد.
[١٧] .آج،ما:بر فلان،گا،آد:براى او.
[١٨] .گا،افزوده:معطل مانده و.
[١٩] .آج،ما،گا،لا،آد:ويران.