فَإِذٰا عَزَمَ الْأَمْرُ ،چون عزم كند كار،يعنى،چون درست شود و جد گردد و به آنجا رسد كه بر او عزم كنند،من باب قوله: ...فَمٰا رَبِحَتْ تِجٰارَتُهُمْ [١]... ،و المعنى فما ربحوا تجارتهم،چه‌كار عزم نبود،چنان كه تجارت رابح [٢]،انما يعزم على الامر و يربح [٣]فى التجارة،و من باب قولهم:ليل نائم و نهار صائم،انما [٤]ينام و يصام فيهما. فَلَوْ صَدَقُوا اللّٰهَ ،گفت [٥]:كار سخت شد و درست گشت،يعنى كار جهاد اگر اين منافقان با خداى راست گويند و دروغ نگويند به آن معنى كه آنچه ظاهر مى‌گويند با مردمان،در باطن هم آن دارند با خداى، لَكٰانَ خَيْراً لَهُمْ ،ايشان را به باشد.

فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ -الآيه.در او چند قول گفتند:[٢٧٩-ر]يكى آن‌كه، عسى به معنى لعل است [٦]،لعلكم ان توليتم،يعنى اعرضتم عن القرآن و فارقتم احكامه. أَنْ تُفْسِدُوا ،همانا شما كه منافقانى اگر از قرآن برگردى و بر احكام او كار نكنى،در زمين فساد خواهى كردن و رحمها خواهى بريدن و خونهاى ناحق [٧]خواهى ريختن.قتاده گفت:معنى آن است،كيف رأيتم القوم،چگونه مى‌دانى اين منافقان را اگر پشت بر كتاب قرآن كنند و كار نبندند آن را؟نه خون ناحق ريزند و در زمين فساد كنند و رحمها برند!المسيب بن شريك گفت و فراء:معنى آن است: فَهَلْ عَسَيْتُمْ ،نه نزديك است و دور نيست كه اگر [٨]والى شوى در زمين و مستولى،من قولهم:وليته [٩]الأمر فتولاه،و التقدير [١٠]توليتم الأمر [١١]كه فساد كنى و رحم برى،گفت:

و قوت اين قول قرائت رسول است-عليه السلام-كه از او روايت كردند كه او خواند:(ان وليتم).عبد اللّٰه بن معقل گفت،از رسول-عليه السلام-شنيدم كه

[١] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ١٦.

[٢] .لا:تجارت را ربح نباشد،گا،آد:رابح نبود.

[٣] .آج،ما،گا،لا،آد:و يربح.

[٤] .گا،آد:اى.

[٥] .آج،ما،گا،آد،افزوده:چون.

[٦] .لا افزوده:اى.

[٧] .گا،آد:به ناحق.

[٨] .ما،گا،لا،آد،افزوده:شما.

[٩] .آج،ما،گا،لا،آد:وليته.

[١٠] .آج،ما،گا،آد،افزوده:لو.

[١١] .آج،ما،گا،آد،افزوده:لفسدتم فى الارض و قطعتم ارحامكم.