را كه طاقت ندارند و آنچه مورد اضطرار است و حسادت و تفال و وسواسى فكرى در امور آفرينش تا هنگامى كه بر زبان جارى نگردد.» (١)چيزى كه در اين حديث مورد نظر است و بدان وسيله قاعده را اثبات مى‌كنند جمله «مااضطروا اليه» است، زيرا در اين حديث به جمله «ما اضطرّوا إليه» براى اثبات قاعده اضطرار استدلال شده است و مفاد اين جمله برداشته شدن تكليف در موارد اضطرار است حكم و موضوع اضطرارى بنابر اين، نگاه و لمس نا محرم حرام است، ولى هر گاه در مواردى از قبيل درمان و مانند آن، ضرورت پيدا كند، حرمت آن برداشته مى‌شود و يا روزه گرفتن در ماه رمضان كه واجب است اگر به منظور كارهاى درمانى افطار آن مورد اضطرار باشد حكم وجوب آن بر طرف مى‌شود. و اما سند حديث، بسيارى از بزرگان از جمله شيخ انصارى(«اجود التقريرات»، آية اللّه‌ محمد حسين نائينى، ج ٢/١٦٩، مطبعه عرفان)، عراقى (٢)نائينى (٣)و خوئى (٤)از آن به عنوان صحيحه ياد كرده‌اند مرحوم شيخ مى‌نويسد:

«المروي عن النبي(ص) بسند صحيح في الخصال....» (٥)

در خصال از پيامبر(ص) به سند صحيح روايت شده.... در كتاب توحيد به جاى «محمد بن احمد بن يحيى العطار»، «احمد بن محمد بن يحيى العطار» آمده است. به نظر مى‌رسد سند كتاب توحيد، درست باشد، زيرا احمد بن محمد بن يحيى العطار قمى، شيخ مرحوم صدوق است، نه محمد بن احمد بن يحيى العطار، زيرا از نظر تاريخ اين دو فاصله زيادى دارند. در معجم رجال الحديث مى‌نويسد:

«احمد بن محمد بن يحيى العطار القمى من

(١)خصال، شيخ صدوق، ص ٤١٧، مكتبه صدوق؛ و كتاب توحيد، صدوق، ص ٣٥٣.
(٢)(«نهاية الافكار»، آية اللّه‌ ضياء الدين عراقى، ج ٣/٢٠٨، انتشارات اسلامى)،
(٣)(«اجود التقريرات»، آية اللّه‌ محمد حسين نائينى، ج ٢/١٦٩، مطبعه عرفان).
(٤)(«مصباح الاصول»، آية اللّه‌ خوئى، ج٢/٢٥٧، مطبعه نجف) .
(٥)«فوايد الاصول»، شيخ انصارى، ج ١/٣٢٠، مؤسسه نشر اسلامى.