فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١١٠ - بررسى فقهى و حقوقى قاعده «التعزير في كلّ معصية» محمد رضا كدخدايى
اى عمرو، آيا مىدانى خداوند رسول را فرستاد و بر او كتابى نازل كرد كه هر چه انسان به آن احتياج دارد، در آن هست و ... براى هرچيزى حدى قرار داد و براى كسى كه از آن حد تجاوز كند، حدى قرار داد. سپس عمرو از كيفيت «جعل لكلّ شيء حدّاً» پرسيد و حضرت در پاسخ فرمود: همانا خداوند حدّى در اموال قرار داد كه غير از راه حلال كسب نشود. پس اگر كسى از غير حلال كسب كرد(مثلاً دزديد) دستش قطع مىگردد و... . (٦٨)
در اين گونه روايات كه متضمن عبارت مورد استدلال ماست (٦٩) ، ملاحظه مىشود كه اوّلاً، امام در مقام بيان حكم تشريعى است، نه حكم تكوينى، ثانياً، مسلّم است آنچه به عنوان منظور و هدف از «ارسال رسل» و «انزال كتاب» كه در تعليل روايت آمده، بيان احكام شريعت است و منظور از «كلّ ما يحتاج إليه» كه در كتاب هست، نيازهاى تكوينى نيست، بلكه مقررات و احكامى است كه انسان براى رسيدن به كمال بدان نيازمند است، ثالثاً، اگر برفرض جعل شامل بيان مقام تكوين باشد، باز هم به استدلال ما لطمهاى وارد نمىشود؛ چرا كه عدم فهم مفهوم روايت در مقام تكوين ضررى به فهم مراد در مقام تشريع نمىزند.
با مراجعه به صدر و مصاديق مطرح شده در روايات نيز به اين نكته مىتوان پى برد كه منظور امام از حد در صدر عبارت، حكم شرعى و در ذيل، مجازات است، ضمن آنكه مجازات نيز نوع خاصى از حكم شرعى است؛ يعنى در حقيقت معناى حد در صدر و ذيل عبارت به معناى حكم شرعى است، لكن در ذيل، نوع خاصى از حكم شرعى مراد است كه مصداق آن در روايت، مجازات است. صحيحه داود بن فرقد در تبيين اين مطلب دلالت روشن ترى از حيث سند و متن دارد:
قَالَ: سَمِعتُ أَبَا عَبدِ اللَّهِ(ع) يَقُولُ: أَ رَأَيتَ لَو وَجَدتَ عَلَى بَطنِ امرَأَتِكَ رَجُلًا مَا كُنتَ صَانِعاً بِهِ؟ قَالَ:
(٦٨) تفصيل وسائل الشيعه، ج ١٨، باب ٢ از ابواب مقدمات حدود، ح٣.
(٦٩) يعنى عبارت : «اِءنَّ اللَّهَ قَد جَعَلَ لِكُلِّ شَيءٍ حَدّاً وَ جَعَلَ لِمَن تَعَدَّى ذَلِكَ الحَدَّ حَدّاً».