ختم: اين لفظ به معناى تمام شدن چيزى و پايان يافتن انجام كارى است؛ مانند ختم قرآن كه به معناى به پايان رساندن قرائت يا حفظ آن است. اصل در ختم، به پايان رساندن كتاب است، بدين معنا كه بعد از به پايان بردن آن، كتاب ختم مى‌شود. (٩) در نتيجه، ختم اثر مترتب بر اتمام و اكمال است. همين نكته فرق بين اتمام و ختم نيز محسوب مى‌شود.

سوم. حكم تكليفى اتمام

حكم اتمام با آنچه اتمام بدان تعلق مى‌گيرد ـ اعم از كارى يا چيزى ـ ارتباط دارد؛ گاهى اتمام كارى واجب است، چه خود آن كار واجب باشد و چه مستحب؛ مانند به پايان رساندن نماز و حج و عمره واجب يا مستحب. (١٠) گاهى نيز اتمام مستحب است؛ مانند به پايان بردن مستحباتى غير از حج و عمره. (١١) البته اتمام نماز مستحب، بنابر قول به وجوب اتمام آن و اتمام روزه قضاى ماه رمضان و روزه روز سوم اعتكاف نيز همانند حج و عمره مستحب واجب‌اند.

برخى اوقات اتمام، مكروه است؛ مانند اتمامِ پاسخِ سلامِ كافرِ ذمّى (١٢)؛ يعنى مكروه است جواب سلام ذمّى به طور كامل با عبارت: «عليكَ السّلام» داده شود، بلكه بايد به «عليك» اكتفا كرد.

در بعضى از موارد نيز اتمام حرام است؛ مانند به پايان بردن هر كار حرامى. (١٣)

(٩) معجم الفروق اللغويه ، ص٢١٢.
(١٠) منتهى المطلب، ج٢، ص ٨٤٠ ؛ مستند العروة(الصلاة)، ج٤، ص٥٥٣.
(١١) تحرير الاحكام، ج١، ص٥١٠ ؛ تذكرة الفقهاء، ج٦، ص٢٥٢ و ٣٠١.
(١٢) تحرير الوسيلة، ج٢، ص٤٥٤، م ١٠.
(١٣) كتاب المكاسب، ج١، ص١٨٩ ؛ مصباح الفقاهة، ج١، ص٢٣٢.