فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٩ - ارث به سبب قرابت يا تعصيب ؟ آیة الله جعفر سبحانى
پدرى و پسر عموى پدر و مادرى را بر پسر عموى پدرى مقدم دانستهاند. (١٩)
آمدن اين آيه در دو سوره مدنى نيز تأكيدى است بر نسخ شيوه جاهليت كه اقويا بر ضعفا، و مردان بر زنان در ارث بردن مقدم بودند و آيه ملاك جديدى را در ارث گذاشته است و آن نزديكتر بودن به متوفّاست كه فرد نزديكتر ارث مىبرد و دورتر ارث نمىبرد و فرقى ميان زن و مرد نيست.
براين اساس، چگونه ممكن است با وجود وارث نزديكترى مانند دختر، خويشاوند دورترى مانند برادر ارث ببرد، يا خواهر كه به متوفا نزيكتر است و با وجود خواهر، خويشاوند دورترى مانند عمو ارث ببرد؟ در حالى كه دختر از برادر و خواهر از عمو به متوفّا نزديكترند ؛ چون دختر بدون واسطه و برادر با واسطه پدر به متوفّا نزديك است، خواهر به واسطه پدر و عمو به واسطه جد به متوفّا نزديك است. به عبارت ديگر، خواهر با يك واسطه، عمو با دو واسطه و فرزندان عمو با چندين واسطه به متوفّا نزديك اند.
دليل بر اينكه آيه مزبور، در صدد بيان ضابطه «الاقرب فالاقرب» در ارث است ـ علاوه بر اينكه اين آيه ناسخ حكم ارث بردن از يكديگر به سبب عقد اخوت و هجرت است كه در صدر اسلام اجرا مىشد ـ اين است كه على(ع) با وجود ارحام، چيزى به موالى نمىداد، چه براى آن ارحام فرضى معين شده باشد و چه نشده باشد و مىفرمود: «و أُولوا الأرحام بعضهم أولى ببعضٍ في كتاب اللّه إن اللّه بكلّ شيء عليم» آن حضرت جايگاه آنها را مىدانست و با وجود ارحام چيزى براى آنها قرار نمىداد. (٢٠)
زراره از امام باقر(ع) در مورد اين آيه روايت كرده است:
انّ بعضهم أولى بالميراث من بعضٍ، لأنّ أقربهم إليه رَحماً أَولى به، ثم قال
(١٩) تفسير قرطبى، ج٨، ص ٥٨ ـ ٥٩.
(٢٠) وسائل الشيعه، ج١٧، باب ٨ از ابواب موجبات ارث، ح١٠.