بى‌ترديد اگر علماى مشروطه خواه در آغاز جنبش به وضوح مى‌دانستند كه بخش زيادى از نخبگان و سردمداران نهضت، درك ديگرى از مشروطيت، آزادى، مساوات، مجلس و قانون دارند، در همراهى با آنان و تكرار شهارهاى مشتركشان با احتياط بيشترى عمل مى‌كردند.

تاريخ گواه بر اين است كه بسيارى از روحانيان و علماى مشروطه خواه به تدريج از نهضت فاصله گرفتند؛ برخى به مخالفت برخاستند و برخى ديگر، گوشه انزوا و ندامت برگزيدند. (٣٣)

فصل اول:ديدگاه عقل‌گراى نائينى در دفاع از مشروطيت

در اين بخش از مقاله به بررسى تفصيلى كتاب تنبيه الامّة و تنزيه الملّة به عنوان نمونه‌اى روشن از رويكرد عقل‌گرايى در فقه در عصر مشروطه مى‌پردازيم. (٣٤)

(٣٣) على ابوالحسنى گزارشى مستند از مخالفت، پشيمانى و انزواى بزرگ‌ترين رهبران دينى مشروطه مانند آخوند خراسانى، شيخ عبداللّه‌ مازندرانى، ميرزا حسين تهرانى، ميرزا محمدحسين نائينى، سيدمحمد طباطبايى، حاج آقا نوراللّه‌ اصفهانى، سيد عبدالحسين لارى داده است(ر.ك: آخرين آواز قو ، ص ١٢٤ ـ ١٣١).
(٣٤) اهميت اين كتاب به حدى است كه بسيارى از پژوهشگران تاريخ انديشه سياسى و انقلاب مشروطه در ايران از طيف‌هاى مختلف عقيدتى، اجتماعى و سياسى، آن را علمى‌ترين و تأثيرگذارترين نوشتار در دفاع از مشروطيت در آن دوران شمرده‌اند.(ر.ك: مطهرى، مرتضى، مجموعه آثار ، ج ٢٤، ص ٥١: «انصاف اين است كه تفسير دقيق از توحيد عملى، اجتماعى و سياسى اسلام را هيچ كس به خوبى علامه بزرگ و مجتهد سترگ مرحوم ميرزا محمدحسين نائينى(قدّس سرّه) توأم با استدلال‌ها و استشهادهاى متقن از قرآن و نهج البلاغه در كتاب ذى قيمت تنبيه الامة و تنزيه الملّة بيان نكرده است» ؛ حائرى، عبدالهادى، تشيع و مشروطيت در ايران ، ص ٢١٤: «... در اين مبارزات فكرى و مطبوعاتى، نام نائينى به عنوان نويسنده بهترين، محكم‌ترين و منظم‌ترين كتاب درباره مشروطيت ايران بر سر زبان‌ها افتاد» ؛ عنايت، حميد، انديشه سياسى در اسلام معاصر ، ص ٢٨٧: «نائينى مؤلف تنها رساله مشهور و مضبوط در دفاع از اصول مشروطيت است» ؛ آدميت، فريدون، ايدئولوژى نهضت مشروطيت ايران ، ص ٢٢٨: « تنبيه الامة و تنزيه الملّة نوشته ميرزا محمدحسين نائينى كه جامع‌ترين تحليل اصولى و توجيه شرعى مشروطيت است» ؛ خاتمى، سيدمحمد، آيين و انديشه در دام خودكامگى ، ص ٤٣٥: «.. اثر عظيم تنبيه الامّة... اثرى كه در جاى ديگر من آن را اولين ـ و طبعاً نه كامل‌ترين ـ منشور جامعه مدنى شيعى در ايران ناميده‌ام».